Karl Jónas Smárason sálfræðingur
Karl Jónas sálfræðingur hefur víðtæka menntun og reynslu í sínu fagi. Hann hefur í áranna rás sinnt meðferð ungra sem eldri einstaklinga og styðst að eigin sögn við samkenndarmiðaða nálgun en verkfæri frá öðrum eftir þörfum.
Karl starfar nú hjá Sálfræðistofu Reykjavíkur að Borgartúni 31. Við byrjum á að forvitnast um hvaða menntun búi að baki meðferðarstarfi Karls Jónasar.
„Ég lauk BA-námi í sálfræði frá Háskóla Íslands og cand.psych við Kaupmannahafnarháskóla árið 2009 og hef einnig aflað mér réttinda til að vinna sem einkaþjálfari, með áherslu á ungmenni og fólk eldra en 55 ára. Ég hef einnig sótt mér nokkuð staðgóða þekkingu í næringarfræði, mannauðsstjórnun og er með diplómu í íþróttasálfræði,“ svarar Karl Jónas að bragði.
En hvenær fórstu að starfa hjá VIRK?
„Ég byrjaði með námskeið 2024 sem VIRK keypti af mér og heitir Bætt sjálfsmat: bætt líðan. Þar á undan hafði ég verið með stöku einstaklingsviðtöl fyrir þjónustuþega VIRK allt frá árinu 2020. Námskeiðin Bætt sjálfsmat: bætt líðan hafa verið mjög vel sótt af fólki í þjónustu VIRK, iðulega fullskipað.“
Hvernig á maður að bæta sjálfsmat sitt?
„Ákveðið ferli þarf að eiga sér stað. Heppilegt er að byrja á að finna sálfræðing til að hjálpa þér að vinna með ákveðna verkferla, einn af öðrum. Byrjað er á að skoða hvort um sé að ræða hugsanaskekkjur. Það eru ákveðnar reglur í taugakerfi okkar, svo sem fullkomnunarárátta sem knúin er áfram af sjálfsgagnrýni. Slíkt gerir fólki ekki endilega neitt gott. Við reynum að fá fólk til að fanga þessar hugsanaskekkjur og nálgast þær upp á nýtt með ákveðinni samkennd. Út frá þessu tileinkum við okkur svo ef vel gengur nýja og sveigjanlegri hegðun og mildara sjálfstal.
Áður var forðun það sem fólk beitti en með nýrri nálgun stígum við inn í óþægindin og sækjum okkur þar með nýjar upplýsingar til að vinna með áfram. Í stórum dráttum snýst vinnan um þetta. Forðun býr til þjáningu og það að stíga inn á móti henni veldur líka þjáningu – nema hvað sú þjáning ber þann ávöxt að bæta líðanina þegar forðunin gerir hana aftur á móti verri til lengri tíma,“ segir Karl Jónas og bætir við: Spurningin er hvorri þjáningunni viltu þjást af.“
Samkennd er mjög gagnleg sem meðferðarnálgun
Hvaða aðferð gagnast best við kulnun?
„Hugræn atferlismeðferð er kannski einna mest rannsökuð í þessum efnum en rannsóknir sýna að samkennd er líka mjög gagnleg sem meðferðarnálgun. Í henni býr að hægt að draga úr þenslu taugakerfisins með mildi á móti harðneskju. Það er í samkenndinni sem við lærum að kæla taugakerfið með mildi. Með mildi reynum við sem sagt að slaka á taugakerfinu í stað þess að keyra okkur áfram með hörku. Við ölumst mörg upp við það hugarfar að við verðum að vera dugleg, hörð af okkur og komast til metorða. Kjörorðið er þá; hættu að væla og harkaðu af þér. En með þessu harðneskjuhugarfari þróum við með okkur auknar líkur á kulnun.“
Stærsti þátturinn og kannski vanmetnasti er líklega meðferðarsambandið.
Á hvaða aldri er fólk viðkvæmast fyrir ofálagi?
„Á ákveðnum tímabilum í lífinu erum við viðkvæm, til dæmis á unglingsárum og til tuttugu og fimm ára. Þá fara fram miklar breytingar, við verðum sjálfstæð jafnframt því sem félagsþrýstingur eykst og samanburður einnig. Á þessu tímabili getur sjálfsmyndin okkar verið svolítið óstöðug og reynsla af streitustjórnun lítil. Maður er viðkvæmur ungur.
Þau viðhorf drögum við svo með okkur inn í fullorðinsárin – ætli við séum ekki hvað viðkvæmust á miðjum aldri, þá þarf fólk að svo mörgu að hyggja, sinna börnum, sinna starfsferli, félagslífi og þannig mætti telja. Snertifletir streitunnar eru þarna orðnir ansi margir.“
Að vera alltaf að drífa sig skapar streitu
Eru konur viðkvæmari fyrir streitu en karlar?
„Já að einhverju leyti virðist svo vera, rannsóknir eru til sem benda til slíks. Það skýrist af nokkrum þáttum, konur bera oft mikla ábyrgð á heimilinu og vinnunni sinni líka. Konur veljast oft í störf þar sem reynir á tilfinningalega vinnu. Fleiri konur en karlar fara í umönnunarstörf, leikskólastörf, hjúkrun og kennslu. Í menningunni okkar eru ákveðnar kröfur til kvenna svo sem varðandi uppeldi barna og að sinna eldra fólki.
Og þarna komum við svo aftur að fullkomnunaráráttunni sem er talsvert rík í konum og sumum körlum, en þeir byrgja frekar tilfinningar sínar inni – bera harm sinn í hljóði. Það er sem sagt enginn einn þáttur sem veldur kulnun hjá fólki heldur samlegðaráhrif margra þátta.“
Eru Íslendingar móttækilegri fyrir streitu en nágrannaþjóðir?
„Það er erfitt að búa í smáríki varðandi samanburð. Ég bjó í námi og starfi í Danmörku og flutti svo heim til Íslands og fann þá talsverðan mun á kröfunum sem fólk hér gerir til sín, þær eru meiri. Við Íslendingar erum alltaf að drífa okkur í eitthvað. Drífum okkur í vinnuna, skutla, fara heim, búa til mat, fara í ræktina og svo drífum við okkur í að slaka á hratt og örugglega og loks drífum okkur í að fara að sofa. Síðan kemur bara annar dagur líkur þessu.
Þetta hugarfar að vera alltaf að drífa sig skapar streitu. Neikvætt sjálfstal sem leiðir af dugnaðarhugarfarinu ertir taugakerfið alveg jafn mikið hvort sem við beitum því á okkur sjálf eða einhver annar beitir slíku á okkur.“
Númer eitt að læra að forgangsraða
Hvað er það sem hjálpar fólki í vanda í sálfræðimeðferðinni?
„Stærsti þátturinn og kannski vanmetnasti er líklega meðferðarsambandið. Að finna einhvern traustan aðila sem viðkomandi tengir við, finnur að á hann sé hlustað og upplifir ekki fordóma eða áfellisdóma. Í meðferðarvinnunni lærist fólki að skilja sjálft sig betur, það er að segja mynstrið í hugsun og hegðun sjálfs sín, hvað það er sem ræsir vanlíðunar- og streituviðbragð. Vanlíðan er rökrétt afleiðing ferla neikvæðra hugsana og hegðunar.
Í sannleika sagt erum við öll að reyna að gera okkur besta, róa í land á misvel búnum bátum hvernig sem viðrar.
Meðferðin beinist að því að fá fólki í hendur ný tæki og tól til að sporna við þessu og taka þau svo með sér út í lífið. Þannig æfir viðkomandi sig í nýjum viðhorfum, fær ný sjónarhorn á sjálfan sig og sjálfsmatið eykst með þessum nýju upplýsingum. Fólk tekur að efast um réttmæti hinna gömlu, ósveigjanlegu og harðneskjulegu reglna. Hin nýju samkenndarlegu viðhorf breyta hugsunarhættinum hjá viðkomandi einstaklingi. Í þessu öllu saman verður svo ákveðin tilfinningaleg úrvinnsla.
Ábyrgðin liggur að sjálfsögðu að mestu hjá þeim aðila sem sækir sér sálfræðiþjónustuna. Sálfræðingur einn og sér getur lítið gert ef þjónustuþeginn sinnir ekki sínum ábyrgðarhluta, það er að æfa verkfærin sem honum eru fengin í hendur í meðferðinni.“
Getum við eitthvað meira gert til að forða fólki frá of mikilli streitu?
„Númer eitt er að læra að forgangsraða, meta hvað er nauðsynlegt í hverju tilviki. Númer tvö er að læra að anda, tala og ganga aðeins hægar en við erum vön. Þannig að fólk sé meðvitað um þetta, noti það og taki jafnframt eftir því sem fram fer í umhverfinu. Læri að vera meira í núinu frekar en í framtíðinni.
Loks ættum við að tala við okkur sjálf á sama hátt og af þeirri mildi og skilningi sem við viðhöfum gagnvart tólf ára barni. Í sannleika sagt erum við öll að reyna að gera okkur besta, róa í land á misvel búnum bátum hvernig sem viðrar.“
Texti: Guðrún Guðlaugsdóttir
Mynd: Lárus Karl Ingason
Viðtalið birtist í ársriti VIRK 2026
