Vigdís Jónsdóttir forstjóri VIRK

Árið 2025 var bæði viðburðaríkt og annasamt í starfsemi VIRK. Mikil aðsókn var í þjónustu VIRK á árinu auk þess sem markvisst var unnið að því að þróa faglega vinnuferla og koma af stað nýjum verkefnum í takt við niðurstöður stefnumótunarvinnunar sem átti sér stað með þátttöku fjölda aðila innan og utan VIRK veturinn 2024-2025.

Niðurstöður þessarar stefnumótunar voru kynntar í síðasta ársriti VIRK. Þessi nýju verkefni snúa meðal annars að því að straumlínulaga ýmsa verkferla, bæta gæði þjónustu, draga úr bið eftir þjónustu auk þess að efla verulega þjónustu á sviði forvarna fyrir bæði einstaklinga og atvinnurekendur.

Árangur starfsins á liðnu ári var mjög góður eins og sjá má á umfjöllun um árangur VIRK hér aftar í ársritinu. Árangurinn er sérstaklega góður í ljósi þess að á undanförnum árum hefur hlutfall einstaklinga í þjónustu VIRK með flókinn og alvarlegan vanda verið að hækka. Teikn um þetta má sjá í gögnum í upplýsingakerfi VIRK.

Árangurinn er sérstaklega góður í ljósi þess að á undanförnum árum hefur hlutfall einstaklinga í þjónustu VIRK með flókinn og alvarlegan vanda verið að hækka.

Aukin eftirspurn eftir þjónustu

Á árinu 2025 hófu 2.512 einstaklingar þjónustu hjá VIRK, um er að ræða fjölgun um 6% milli áranna 2024 og 2025. Í dag eru ríflega 3000 einstaklingar í starfsendurhæfingu á vegum VIRK og hafa ekki verið fleiri. Sjá nánari upplýsingar um fjölda í þjónustu á síðunum „VIRK í tölum“ í ársriti VIRK 2026.

Talsverð fjölgun varð einnig á beiðnum til VIRK á árinu 2025 en mesta fjölgunin átti sér stað á síðustu mánuðum ársins. Á tímabilinu október til desember 2025 komu um 27% fleiri beiðnir um þjónustu til VIRK en á sama tíma á árinu 2024. Um áramótin 2025-2026 var ekki búið að vinna úr öllum þessum beiðnum og því hafa þær aðeins að takmörkuðu leyti áhrif á heildarfjölda einstaklinga í þjónustu um áramót.

Líklegt er að nýtt örorkulífeyriskerfi hafi haft áhrif á þessa þróun síðastliðið haust. Þá urðu meðal annars breytingar á því hvaða aðilar geta haldið utan um endurhæfingaráætlanir. Þetta veldur því að fleiri en áður sækja um hjá VIRK á þessum tímapunkti en það er ekki víst að þessi þróun haldi áfram þegar meira jafnvægi næst í nýju kerfi.

Ásamt því að takast á við aukna eftirspurn eftir þjónustu á árinu 2025 hefur verið lögð sérstök áhersla á að efla annars vegar þjónustu við ungt fólk í viðkvæmri stöðu og hins vegar þjónustu á sviði forvarna við atvinnulífið og einstaklinga í atvinnulífinu.

Aukin forvarnaþjónusta hjá VIRK

Í stefnumótunarvinnunni hjá VIRK á síðasta ári kom fram skýrt ákall um aukna þjónustu á sviði forvarna. Í framhaldi af því var ákveðið að skilgreina betur og koma á framfæri nýrri einstaklingsþjónustu á sviði forvarna auk þess að endurhanna forvarnavefinn okkar, velvirk.is þannig að hann sé betur skipulagður og aðgengilegur bæði fyrir einstaklinga og atvinnurekendur.

Nýr forvarnavefur velvirk.is fór í loftið síðasta haust og hefur hann fengið mjög góðar viðtökur í atvinnulífinu. Þar geta bæði stjórnendur og starfsfólk tekið stöðuna, fengið góð ráð frá spjallmenni á vefnum og nýtt sér ýmis tæki og tól til að auka starfsgetu og vellíðan á vinnustöðum.

VIRK í starfi er ný einstaklingsþjónusta á sviði forvarna sem hefur verið í þróun á árinu 2025 og er nú komin vel af stað og farin að skila góðum árangri. Um er að ræða einstaklingsbundna þjónustu þar sem markmiðið er að styrkja viðkomandi einstakling í því starfi sem hann er í og koma í veg fyrir lengri fjarvistir frá vinnu vegna heilsubrests. Ekki þarf tilvísun frá lækni inn í þjónustuna og þjónustan er veitt samhliða vinnumarkaðsþátttöku. Þjónustan er einstaklingsbundin, gjaldfrjáls og skipulögð í samstarfi við einstaklinginn.

Síðastliðið haust fór einnig af stað samstarfsverkefni milli VIRK og Vinnumálastofnunar á sviði forvarna þar sem langtímaatvinnulausum einstaklingum var boðin tiltekin forvarnaþjónusta á vegum VIRK með það að markmiði að efla virkni og vinnugetu og auka líkur á vinnumarkaðsþátttöku. Um er að ræða stuðning með markvissum úrræðum sem hafa það að markmiði að efla trú á eigin getu, auka sjálfstraust og skapa jákvætt viðhorf gagnvart atvinnuleit.

Þetta verkefni hefur gengið afskaplega vel og talsverður hópur þátttakenda í þessari þjónustu hefur í framhaldi af þjónustunni farið aftur til starfa á vinnumarkaði. Aðrir hafa einnig lýst því hvernig þjónustan efldi þau til frekari dáða í sinni atvinnuleit.

Nánari umfjöllun um ofangreinda þjónustu hjá VIRK er að finna í grein í ársriti VIRK 2026.

Ung VIRK styður ungt fólk til aukinnar þátttöku

Ung VIRK er sérsniðin þjónusta fyrir ungt fólk hjá VIRK. Um er að ræða fólk á aldrinum 16-29 ára sem hefur grunnskólapróf eða minna, er með litla eða brotna vinnusögu og glímir við heilsubrest, t.d. andlegan eða líkamlegan vanda.

Ung VIRK verkefnið er liður í stefnu VIRK um að efla snemmtæka íhlutun og draga úr líkum á varanlegri jaðarsetningu ungs fólks. Með samþættri nálgun og nánu samstarfi við fjölbreyttan hóp þjónustuaðila er leitast við að styðja einstaklinga til sjálfbærrar þátttöku í samfélaginu sem er mjög mikilvægt og verðmætt. Sérstök áhersla er á vinnutengingu eða þátttöku í námi snemma í starfsendurhæfingarferli því bæði rannsóknir og reynsla sýna að sú aðferðarfræði skilar bestum árangri hjá þessum hópi.

Þetta verkefni hefur gengið mjög vel og stór hluti þeirra ungmenna sem koma í Ung VIRK þjónustuna fara í nám eða vinnu að þjónustu lokinni. Í ársritinu 2026 er grein um þetta verkefni með nánari upplýsingum um þjónustuna ásamt ýmsum tölulegum upplýsingum.

Ung VIRK verkefnið er liður í stefnu VIRK um að efla snemmtæka íhlutun og draga úr líkum á varanlegri jaðarsetningu ungs fólks. 

Samfélagslegar breytingar og nýjar áskoranir

Á undanförnum áratugum hefur samfélag okkar breyst mjög mikið hvað varðar bæði heilsufar, menningu, aðstæður og kröfur til lífsgæða. Þessar breytingar hafa mikil áhrif á velferðarkerfið, vinnumarkaðinn og samfélagið í heild sinni. Þær kalla einnig á talsverðar breytingar í skipulagningu á framfærslu og stuðningskerfum við einstaklinga með skerta starfsgetu. Einnig er brýnt að vinna í að breyta menningu og viðhorfum okkar til vinnu og heilsu.

Ef við byrjum á að skoða þá meginþætti sem hafa breyst hvað varðar heilsufarsvanda undanfarna áratugi þá má meðal annars benda á eftirfarandi þætti:

Fólk lifir lengur með viðvarandi heilsufarsvanda

Á 20. öldinni dró verulega úr vægi smitsjúkdóma sem helstu orsökum veikinda og dauðsfalla auk þess sem möguleikar til lækninga og lífsbjörgunar hafa margfaldast. Á móti þá lifir fólk mun lengur með viðvarandi heilsufarsvanda¹.

Mikil aukning langvarandi sjúkdóma og lífsstílssjúkdóma

Algengi langvarandi sjúkdóma og lífsstílssjúkdóma hefur aukist gríðarlega mikið frá miðri síðustu öld. Áætlað er að um 60% Bandaríkjamanna séu með langvinnan sjúkdóm og talið er að meginhluti kostnaðar við heilbrigðiskerfið í dag tengist langvinnum sjúkdómum². Samkvæmt WHO þá valda lífsstílssjúkdómar um 74% af öllum dauðsföllum í dag og WHO hefur einnig ítrekað bent á að langvinnir sjúkdómar séu ein stærsta áskorun heilbrigðiskerfa nútímans³.

Fjölgun geðgreininga

Geðgreiningum hefur fjölgað mikið á síðustu áratugum. Á árinu 1952 voru til staðar 106 geðgreiningar í DSM en voru 300 árið 2013⁴. Þannig er geðvandi einstaklinga meira viðurkenndur í dag en var fyrir um 50 árum síðan og fleiri endurhæfingarmöguleikar í boði sem er mjög jákvætt. Á móti kemur að í dag er hegðun og líðan sem áður var talin merki um margbreytileika og mismunandi viðhorf stundum meðhöndluð sem heilsufarslegt vandamál. Það getur vissulega verið jákvætt að greina það sem er að hjá einstaklingum en það er ekki síður mikilvægt að leggja áherslu á styrkleika þeirra.

Ofangreindir þættir valda því að fleiri og fleiri einstaklingar í samfélaginu lifa með langvinnan heilsufarsvanda, líkamlegan eða andlegan. Þetta þýðir þó ekki endilega það að þessir einstaklingar geti ekki unnið og oft getur atvinnuþátttaka verið þessum einstaklingum mjög mikilvæg. Þessar breytingar kalla því á breytt viðhorf og reglur er varða samspil vinnu og heilsu. Við þurfum ekki að vera við fullkomna heilsu til að geta unnið og mjög oft er vinnumarkaðsþátttaka heilsueflandi í sjálfu sér þar sem hún gefur fólki bæði verðug verkefni, tilgang, eflir félagsþroska og þátttöku sem er okkur öllum mikilvæg.

Við leysum ekki þessi vandamál með aðgerðarleysi.

Auk breytinga á heilsufarsvanda þá hafa einnig átt sér stað miklar breytingar á ýmsum sviðum samfélagsins sem geta haft mikil áhrif á heilsu, líðan og vinnugetu. Hér má t.d. nefna eftirfarandi þætti:

Störf breytast

Störf hafa breyst mikið og munu halda áfram að breytast með tækniþróun og breyttum kröfum. Sum störf hverfa og ný bætast við sem geta krafist annars konar hæfni og getu. Þessi þróun getur bæði skapað nýja möguleika og eins verið hindrandi fyrir einstaklinga með heilsubrest allt eftir því hver þróunin verður.

Eldri þjóð

Við eldumst sem þjóð og á næstu árum munu stórir árgangar einstaklinga fara á ellilífeyri. Því eldri sem við erum því líklegra er að bakpoki okkar þyngist hvað varðar ýmiss konar heilsufarsvanda og því má gera ráð fyrir að hlutfall einstaklinga með heilsubrest og skerta starfsgetu sé hærra eftir því sem þjóðin er eldri.

Mikill erill, hraði og stöðugt áreiti

Við gerum miklar kröfur til lífsgæða og gerum oft miklar kröfur til okkar sjálfra og annarra í kringum okkur. Við viljum vinna, mennta okkur, eignast börn, tryggja að börnin taki þátt í fjölbreyttum tómstundum, vera virk í félagslífi, stunda ræktina og líta vel út – stundum allt á sama tíma.

Hraðinn og kröfurnar geta verið miklar og einstaklingar eiga ekki allir auðvelt með að ráða við þessar aðstæður. Við finnum fyrir þessu í þjónustu VIRK. Í þessu sambandi er til dæmis áhugavert að rifja upp að á tímum covid þá leið mörgum þjónustuþegum VIRK betur en ella því þeir upplifðu minni kröfur og rólegra samfélag sem hjálpaði þeim að ná bæði bata og jafnvægi í sínu lífi.

Breyttar aðstæður fjölskyldna og mikið álag á konur

Fjölskylduaðstæður hafa síðan breyst mjög mikið frá síðustu öld með tilheyrandi álagi á konur og foreldra ungra barna. Þessi þróun hefur ekki síst komið niður á heilsufari kvenna sem meðal annars sést á því að stærsti hópurinn með örorkulífeyri sem fer af vinnumarkaði eru konur yfir fimmtugt og þriðja hver kona á aldursbilinu 60-66 ára er á örorku. Félagsvísindastofnun HÍ gerði rannsókn fyrir Tryggingastofnun ríkisins á árinu 2025 á reynslu og aðstæðum kvenna 50-66 ára á örorku og þar kemur meðal annars fram að þessar konur eru líklegri en aðrar konur til að hafa unnið við erfiðar aðstæður á vinnumarkaði, að hafa borið ábyrgð á uppeldi barna sinna, hafa frekar orðið fyrir líkamlegu ofbeldi og glímt við fjárhagsörðugleika⁵.

Skjánotkun og samfélagsmiðlar

Samfélagsmiðlar og mikil síma- og skjánotkun hafa breytt gríðarlega samskiptum milli einstaklinga og taka oft tíma og fókus frá öðrum verkefnum í lífinu. Í þessu samhengi hafa margir áhyggjur af sérstaklega ungu fólki og hvernig breyttur heimur að þessu leyti muni hafa áhrif á líðan þeirra og þroska til framtíðar.

Andleg líðan ungmenna

Talsvert hefur verið rætt um andlega líðan ungs fólks í fjölmiðlum undanfarin ár og ýmsar kannanir hafa bent á teikn um það að stærri hópur ungs fólks nú en áður glími við andlega vanlíðan. Þetta er mikið áhyggjuefni því slæm líðan á unga aldri getur haft áhrif fram á fullorðinsár og jafnvel haft áhrif á vinnugetu seinna meir.

Til viðbótar við þetta sjáum við slæmar afleiðingar fíknivanda á heilsu ungs fólks. Um 8% af þjónustuþegum VIRK hafa glímt við fíknivanda en gera má ráð fyrir að fíknivandi hafi haft neikvæð áhrif á mun stærri hóp þjónustuþega VIRK því fíknisjúkdómurinn hefur ekki bara áhrif á einstaklinginn heldur einnig á aðstandendur, vini og samfélagið í heild sinni.

Aðstæður og trú á eigin getu

Það er líka mikilvægt að gera sér grein fyrir því hversu flókið samband getur verið á milli aðstæðna, heilsu og vinnugetu. Við sjáum það til dæmis hjá VIRK að einstaklingar með mjög sambærilegan heilsufarsvanda geta náð mjög mismunandi árangri í starfsendurhæfingu og þar með mismunandi vinnugetu á endanum.

Árangurinn ræðst oftar en ekki af öðrum þáttum en heilsufarinu einu saman. Það skiptir til dæmis miklu máli í hvaða umhverfi einstaklingurinn er og hefur verið. Er til dæmis til staðar stuðningur og hvatning í nánasta umhverfi einstaklingsins og býr hann við góðar félagslegar aðstæður? Hér geta áföll og erfið lífsreynsla einnig haft áhrif.

Það er þó einn þáttur sem getur haft mjög mikil áhrif á það hvort einstaklingur nær því að fara aftur í vinnu í kjölfar starfsendurhæfingar en það er trúin á eigin getu. Einstaklingar sem trúa því í upphafi þjónustu hjá VIRK að þeir fari aftur í vinnu eru mun líklegri til að vera í vinnu í lok þjónustu. Það er því eitt mikilvægasta hlutverk ráðgjafa VIRK að vinna í því að efla bæði trú þjónustuþega VIRK á eigin getu og áhugahvöt til aukinnar vinnuþátttöku.

Samfélagsleg þróun og „faraldur skertrar starfsgetu“

Allir ofangreindir þættir, bæði hvað varðar heilsufar og samfélag, geta haft mikil áhrif á starfsgetu einstaklinga auk fjölmargra annarra þátta sem ekki er farið yfir hér. Hér er um að ræða þróun sem hefur átt sér stað í mörgum vestrænum velferðarsamfélögum og fræðimenn víða um heim eru farnir að ræða um „farald skertrar starfsgetu“. Um er að ræða samfélagslega þróun sem við þurfum að takast á við sem samfélag og í sameiningu. Við leysum ekki þessi vandamál með aðgerðarleysi.

Hér þarf að koma til samfélagslegt átak með bæði forvörnum, hugarfarsbreytingu, sveigjanleika, auknu umburðarlyndi og breyttri menningu og nálgun þegar við ræðum um samspil vinnu og heilsu. Þessar breytingar kalla á nýja nálgun bæði í kerfisuppbyggingu og ýmsum stuðningi með það að markmiði að auka starfsgetu, þátttöku og velferð.

Við þurfum hér bæði góðan stuðning við ýmsa hópa í sterku velferðarkerfi en við þurfum líka alltaf að hafa það í huga að gott velferðarkerfi verður ekki til nema að það sé til staðar sterkt og gott atvinnulíf og vinnumarkaður með þátttöku sem flestra. Það þarf að skapa verðmæti á vinnumarkaði til að geta haldið uppi öflugu og góðu velferðarkerfi. Þetta tvennt þarf að fara saman og þær aðgerðir sem farið er í þurfa því að hafa það að markmiði að efla atvinnulífið með meiri þátttöku og velferð.

Það er líka mikilvægt að að gera sér grein fyrir því hversu flókið samband getur verið á milli aðstæðna, heilsu og vinnugetu.

Flókið samspil vinnu og heilsu

Að óbreyttu þá geta ofangreindar breytingar í samfélaginu valdið aukinni örorku í framtíðinni en það er þróun sem við getum haft áhrif á og getum breytt. Við getum ekki lengur horft eingöngu á sjúkdómsgreiningar til að leggja mat á vinnugetu. Vinnugeta og samspil vinnu og heilsu er mun flóknara en það og því þarf stuðningskerfið að aðlaga sig þeim veruleika.

Við þurfum bæði að breyta því hvernig við lítum á samhengi vinnu og heilsu og eins þurfum við að breyta og þróa framfærslukerfi okkar sem og önnur stuðningskerfi þannig að tryggt sé að einstaklingar fái þjónustu á réttum tíma og að gerð sé skýrari krafa um ábyrgð allra aðila í ferlinu.

Þeir sem greiða framfærslugreiðslur til einstaklinga þurfa því að bera ábyrgð á að vera í sambandi við viðkomandi einstaklinga, veita upplýsingar og stuðning. Einnig er eðlilegt að kröfur séu gerðar um þátttöku einstaklingsins í viðeigandi faglegri þjónustu sem miðar að því að vinnugeta eflist sem fyrst. Einstaklingarnir þurfa á sama hátt að bera ábyrgð á þátttöku sinni í viðeigandi endurhæfingu og gera það sem þeir geta til að ná aftur heilsu og vinnugetu sem fyrst.

Þetta er sú leið sem löndin í kringum okkur hafa verið að fara til að takast á við þessar aðstæður því sambærileg þróun á sér stað í flestum vestrænum velferðarsamfélögum.

Einstaklingar sem trúa því í upphafi þjónustu hjá VIRK að þeir fari aftur í vinnu eru mun líklegri til að vera í vinnu í lok þjónustu.

Framfærslukerfi í breyttu samfélagi

Nýtt örorkulífeyriskerfi

Nýtt örorkulífeyriskerfi tók gildi frá og með 1. september 2025. Um er að ræða mestu kerfisbreytingar á þessu sviði í áratugi. Breytingarnar miðuðu að því að mæta betur einstaklingum í viðkvæmri stöðu með því að tryggja framfærslu við fjölbreyttari aðstæður en áður var ásamt því að taka upp samþætt sérfræðimat sem tók við af örorkumati sem hafði verið óbreytt í áratugi.

Breytingarnar miðuðu einnig að auknu sam-starfi ólíkra stofnanna með það að markmiði að einstaklingar fái aukna samþætta þjónustu. Innleiðing þessara kerfisbreytinga hefur verið á ábyrgð Tryggingastofnunar ríkisins en í góðu samstarfi við bæði VIRK, Vinnumálastofnun og heilsugæsluna.

VIRK hefur tekið þátt í þessu samstarfi og lagt ýmislegt af mörkum bæði í þróun og innleiðingu á kerfinu. Almennt hefur samstarfið við aðrar stofnanir vegna þessara kerfisbreytinga verið mjög gott og uppbyggilegt.

Þetta eru miklar breytingar og enn er of snemmt að spá fyrir um árangur eða afleiðingar þeirra. Það er þó mikilvægt að fylgjast vel með og mæla stöðugt hvort breytingin er að skila tilætluðum árangri í meiri virkni og þátttöku á vinnumarkaði. Það þarf að líta á þessar kerfisbreytingar sem eitt skref í langri vegferð því í svona miklum breytingum er ómögulegt að sjá alla hluti fyrir. Því er mikilvægt að fylgjast vel með þróuninni og allir aðilar þurfa að vera reiðubúnir til að bregðast við og taka nýjar ákvarðanir og ný skref ef þörf er á.

Framfærslukerfi á vinnumarkaði og mikilvægi þróunar og breytinga

Þó örorkulífeyriskerfi Tryggingastofnunar hafi verið breytt síðastliðið haust þá hafa öll önnur kerfi sem greiða framfærslu til einstaklinga með skerta starfsgetu verið að að mestu óbreytt í áratugi. Þar má nefna fyrirkomulag veikindaréttar á vinnumarkaði, bætur frá sjúkrasjóðum stéttarfélaga og örorkulífeyri lífeyrissjóða. Saman greiða þessi kerfi langstærstan hluta bóta-greiðslna til einstaklinga á vinnumarkaði með skerta starfsgetu, sérstaklega fyrstu árin í veikindum.

Hér á landi eru framfærslugreiðslur til einstaklinga með skerta starfsgetu á ábyrgð mismunandi aðila eftir því hver staða einstaklings er. Fyrir fólk á vinnumarkaði sem veikist eða slasast er til staðar réttur til launa í veikindum hjá atvinnurekendum sem getur verið mislangur eftir starfsaldri og vinnustað. Allt frá tveimur dögum í mánuði upp í 6 mánuði á almennum vinnumarkaði og 12 mánuði hjá hinu opinbera. Eftir það sjúkradagpeninga í nokkra mánuði (algengt 3-7 mánuði) og síðan er möguleiki að fara á endurhæfingar- og sjúkragreiðslur hjá TR og/eða örorkulífeyri hjá lífeyrissjóði.

Allir þessir aðilar eru með sínar eigin reglur og viðmið og það getur verið flókið fyrir veikan einstakling að átta sig á réttindum sínum og gæta þess til dæmis að sækja um viðeigandi framfærslu á réttum tíma.

Að auki er ekki gert ráð fyrir að atvinnurekendur og sjúkrasjóðir stéttarfélaga, sem greiða stærstan hluta framfærslugreiðslna fyrstu mánuðina (og stundum árin) í veikindum, hafi það hlutverk að vera í sambandi við veika starfsmenn eða geri kröfur til virkni eða viðeigandi endurhæfingu. Enda getur það hlutverk verið flókið fyrir þessa aðila þar sem einstaklingar þurfa til dæmis ekki að ræða um eðli og framgang veikinda sinna við sína yfirmenn á vinnustað þó að vissulega sé eðlilegt að ræða um áhrif veikindanna á vinnustaðinn sem slíkan.

Einstaklingar á vinnumarkaði hér á landi geta því verið fjarverandi vegna veikinda í langan tíma eða í allt að eitt og hálft ár án þess að nokkur hafi samband við þá og beini þeim í viðeigandi faglega þjónustu í sínu veikindaferli. Vissulega fá þeir þjónustu innan heilbrigðiskerfisins en margir þurfa meira en það og þurfa til dæmis starfsendurhæfingu og stuðning til að ná aukinni vinnufærni.

Rannsóknir og reynsla benda til þess að óvirkni og fjarvera einstaklinga frá vinnumarkaði í meira en sex mánuði geti verið hættuleg heilsu fólks og eftir sex mánaða fjarveru og óvirkni minnka líkur verulega á að viðkomandi komist aftur á vinnumarkaðinn⁶.

Þetta kemur einnig fram í árangurstölum VIRK þar sem einstaklingar sem koma í þjónustu á fyrstu sex mánuðum veikindanna ná mun betri árangri við lok þjónustu en þeir sem koma seinna. Þetta má sjá á mynd 1.

 

Örorkulífeyrir lífeyrissjóða, sann­girni og mikilvægi endurskoðunar

Að loknum greiðslum í veikindum frá atvinnurekanda og sjúkrasjóði stéttarfélags þá getur tekið við örorkulífeyrir hjá lífeyrissjóði viðkomandi starfsmanns. Fyrirkomulag örorkulífeyris hjá lífeyrissjóðum var komið á fyrir mörgum áratugum síðan. Á þeim tíma var samfélagið allt annað en það er í dag. Algengar orsakir heilsubrests hjá einstaklingum á vinnumarkaði voru þá einnig allt aðrar og geðgreiningar tiltölulega fáar. Samfélagið hefur gjörbreyst en fyrirkomulagi örorkulífeyris hjá lífeyrissjóðum hefur ekki verið breytt.

Í dag hefur örorkulífeyrir forgang fram yfir ellilífeyri hjá lífeyrissjóðunum þannig að ef örorka eykst þá verður minna til skiptanna til greiðslu ellilífeyris. Örorka er síðan mismikil eftir sjóðum þar sem þeir eru tengdir ákveðnum kjarasamningum og starfsgreinum og staðan er því sú í dag að lífeyrissjóðir verkafólks greiða mun meira í örorkulífeyri en aðrir lífeyrissjóðir sem þýðir þá að þessir sjóðfélagar fá að jafnaði mun lægri ellilífeyri úr sínum lífeyrissjóði en aðrir fyrir sama framlag. Þessi staða getur aldrei orðið sanngjörn eða yfirhöfuð sjálfbær til framtíðar.

Breytt samfélag kallar auk þess á mikla þróun í mati á vinnugetu einstaklinga til grundvallar örorku og mikla áherslu á stuðning og starfsendurhæfingu áður en matið á sér stað. Það er því mikilvægt að endurskoða örorkulífeyri lífeyrissjóðanna út frá ofangreindum þáttum.

Örorkulífeyrir, vinnugeta og fjárhagslegir hvatar

Þó nokkur umræða hefur verið um það undanfarnar vikur og mánuði að örorkulífeyriskerfið hér á landi stefni í að vera það rausnarlegt að það borgi sig ekki fyrir fólk að vinna. Framfærsla á örorku sé orðin mun hærri en laun í ágætum störfum á vinnumarkaði. Fjárhagslegir hvatar eru mjög sterkir og það getur vissulega verið erfitt að endurhæfa fólk aftur á vinnumarkað ef það leiðir til lægri framfærslu en það hafði á meðan á endurhæfingu stóð. Við sjáum slík dæmi í þjónustu VIRK.

Lækkun á nýgengi örorku og góður árangur endurhæfingar

Það er mikilvægt að umræða um þessi mál sé bæði málefnaleg og sanngjörn og að viðeigandi gögn séu dregin fram í dagsljósið. Það er vissulega rétt að hlutfall örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hefur fjölgað á undanförnum áratugum ef þessir tveir ólíku bótaflokkar eru teknir saman en þá er líka rétt að benda á það að hlutfall þeirra einstaklinga sem voru á endurhæfingarlífeyri en fóru ekki á örorku hefur hækkað og var um 70% á árinu 2024⁷. Sú staðreynd bendir til þess að aukin áhersla á endurhæfingu sé að skila góðum árangri.

Nýgengi örorku sem hlutfall af mannfjölda árið 2025 var innan við helmingur þess sem það var árið 2016.

Þetta veldur því meðal annars að nýgengi örorku hefur lækkað talsvert hér á landi á undanförnum árum, bæði hvað varðar fjölda einstaklinga og sem hlutfall af einstaklingum á vinnumarkaði. Á árinu 2025 fengu 1004 einstaklingar örorkumat en þeir voru 1791 á árinu 2016⁸. Nýgengi örorku sem hlutfall af mannfjölda árið 2025 var innan við helmingur þess sem það var árið 2016. Þetta skýrist að hluta til af lengingu á tímabili endurhæfingarlífeyris en hér skiptir árangur endurhæfingar líka miklu máli því þeim fækkar stöðugt sem fara af endurhæfingarlífeyri á örorku.

Markmið og flækjustig

Höfuðmarkmið með uppbyggingu á góðu stuðningskerfi við einstaklinga með skerta starfsgetu eru annars vegar að tryggja þjónustu, öryggi og góða framfærslu og hins vegar að byggja upp hvatningu til atvinnuþátttöku og aðstoða einstaklinga til þátttöku á vinnumarkaði eins fljótt og unnt er í kjölfar veikinda eða slysa.

Þessi höfuðmarkmið getur verið erfitt og flókið að samhæfa því sá hópur sem þarf aðstoð samanstendur af mjög ólíkum einstaklingum með fjölbreyttan bakgrunn, vandamál og þarfir. Ólíkar aðferðir þarf til að virkja og hvetja þessa einstaklinga og þarfir þeirra fyrir stuðning og þjónustu eru mismunandi.

Í þessu samhengi hefur verið bent á að sé fjárhæð bóta svipuð eða hærri en laun á vinnumarkaði muni alltaf vera til staðar hvatning til inngöngu í kerfið fyrir þá sem verst standa á vinnumarkaði og glíma við erfiðleika af ýmsum toga. Þetta má til sanns vegar færa. Á móti þá þurfum við að hafa það í huga að kerfinu er einnig ætlað að tryggja einstaklingum sem hafa jafnvel aldrei átt möguleika til neinnar þátttöku á vinnumarkaði – t.d. vegna alvarlegra sjúkdóma eða meðfæddrar fötlunar – viðunandi framfærslu. Mikilvægt er að fjalla um þessi mál með öll þessi sjónarmið í huga.

Árangursrík og raunsæ nálgun í málinu kann stundum að vera önnur en sú sem snýr eingöngu að grunnbótafjárhæðunum sem slíkum. Þannig getur verið varhugavert að tengja bótarétt um of við rétt til ýmiss annars stuðnings vegna sjúkdóma eða annarra skerðinga. Um leið og slíkur stuðningur er eingöngu tengdur við rétt til bótagreiðslna og litla þátttöku á vinnumarkaði myndast sú hætta að dragi mjög úr hvatningu til vinnuþátttöku – sérstaklega þegar um er að ræða lágt launuð störf.

Barnafólk í fátækragildru

Í dag er ýmiss opinber stuðningur við einstaklinga með sjúkdóma eða aðrar skerðingar oft tengdur bótarétti í stað þess að hann standi þeim einnig til boða sem eru með heilsubrest en taka að fullu þátt á vinnumarkaði. Þetta á til dæmis við ýmis hjálpartæki, lyf og skattfrjálsan barnalífeyri. Þessu var ekki breytt í nýju örorkulífeyriskerfi en við þurfum að halda áfram að þróa örorkulífeyriskerfið og taka þá meðal annars á þessum þáttum.

Það er mjög mikilvægt að endurskoða stuðning okkar við barnafólk út frá þessum sjónarmiðum. Í dag er kerfið þannig að örorkulífeyrisþegar fá skattfrjálsan barnalífeyrir með hverju barni en þær greiðslur standa launafólki ekki til boða jafnvel þó launin séu lág. Það er því staðreynd að það getur verið erfitt fyrir hluta vinnumarkaðarins að keppa við ráðstöfunartekjur örorkulífeyrisþega ef sá er til dæmis einstætt foreldri með nokkur börn á framfæri. Þá geta ráðstöfunartekjur hans á örorkulífeyri, vegna skattfrjálsra barnalífeyrisgreiðslna til örorkulífeyrisþega, auðveldlega farið upp í fjárhæðir sem eingöngu vel launuð störf á vinnumarkaði geta keppt við.

Það er mjög mikilvægt að endurskoða stuðning okkar við barnafólk út frá þessum sjónarmiðum.

Hér finnast hins vegar engar einfaldar lausnir því að sú staðreynd liggur líka fyrir að við ætlum mörgum þeim einstaklingum í okkar samfélagi, sem enga möguleika hafa til atvinnuþátttöku, að lifa af bótum ævina á enda og margir þeirra hafa börn á framfæri.

Hins vegar má velta því fyrir sér, ef ástæða þykir til að styðja einstæða foreldra sem eru örorkulífeyrisþegar með sérstökum, skattfrjálsum barnalífeyri, hvort ekki sé þá einnig ástæða til að styðja við aðra einstæða foreldra sem berjast áfram í lágt launuðum störfum á vinnumarkaði?

Það gæti orðið þeim einstaklingum aukin hvatning til áframhaldandi þátttöku á vinnumarkaði þrátt fyrir heilsubrest því það er ekki alltaf skýrt samhengi á milli heilsubrests og vinnugetu eins og bent var á hér að framan.

Núverandi kerfi skattfrjáls barnalífeyris örorkulífeyrisþega festir einnig einstaklinga auðveldlega í fátækragildru þar sem einstæðir foreldrar ungra barna treysta sér ekki út á vinnumarkað fyrr en börnin eru orðin 18 ára en við þann aldur falla skattfrjálsar barnalífeyrisgreiðslur niður og framfærslugreiðslur detta niður í grunnlífeyrisgreiðslur.

Þá eru þessir einstaklingar oft ákaflega illa staddir þar sem þeir hafa farið á mis við þau tækifæri sem bjóðast á vinnumarkaði hvað varðar framgang í launum, starfsframa og félagslegan þroska. Í þessum tilfellum hefur bótakerfið í raun fangað einstaklinga í gildru fátæktar og félagslegrar einangrunar sem getur valdið varanlegum skaða til framtíðar, bæði fyrir þá sjálfa og samfélagið í heild sinni. Þessu er því brýnt að breyta.

Eflum vinnugetu og velferð

Fólk þarf að hafa góða og trygga framfærslu í veikindum og rétturinn þarf að vera í langan tíma við tilteknar aðstæður. Við sjáum það hjá VIRK að trygg og góð framfærsla getur verið ein forsenda árangurs í starfsendurhæfingu. Framfærslukerfið þarf hins vegar einnig að vera einfalt og fyrirsjáanlegt með vel skilgreindri gagnkvæmri ábyrgð og þannig byggt upp að það sé til staðar skýr tenging við viðeigandi virkni og starfsendurhæfingu.

Trygg og góð framfærsla getur verið ein forsenda árangurs í starfsendurhæfingu.

Það er því ljóst að það þarf að endurskoða fyrirkomulag framfærslugreiðslna til launa-manna á vinnumarkaði með skerta vinnugetu vegna veikinda eða slysa hér á landi ef við ætlum að ná auknum árangri í því að auka vinnugetu og velferð í íslensku samfélagi. Sú endurskoðun á ekki að miða að því að skerða réttindi launamanna heldur koma þeim þannig fyrir að um sé að ræða góðar samfelldar greiðslur í langan tíma með skýrri tengingu við viðeigandi endurhæfingu og vel skilgreindri ábyrgð allra aðila í ferlinu.

Þetta er flókið verkefni og leysist ekki nema með aðkomu allra þeirra aðila sem að kerfinu standa. Aðilar vinnumarkaðarins hafa staðið sig mjög vel í að tryggja góð réttindi á ýmsum sviðum á vinnumarkaði og stór hluti velferðarkerfisins er á þeirra ábyrgð, þar með talið þjónusta VIRK. Þeir hafa sinnt sínu hlutverki vel og ég hef trú á að þeir munu gera það áfram til framtíðar á þessu sviði sem og öðrum.

Það er líka brýnt að halda áfram nauðsynlegum kerfisbreytingum á örorkulífeyriskerfinu sérstaklega með það í huga að auðvelda ungu barnafólki með heilsubrest að taka aukinn þátt á vinnumarkaði.

Á endanum snýst þetta allt um að móta sameiginlega framtíðarsýn og byggja upp samstarf margra ólíkra aðila um að efla bæði vinnugetu og velferð og þar með traust og gott atvinnulíf sem aftur er forsenda bæði öflugs velferðarkerfis og velsældar til framtíðar.

Greinin birtist í ársriti VIRK 2026.

Heimildir

1. The Relation of the Chronic Disease Epidemic to the Health Care Crisis - PMC.
2. CDC: Centers for Disease Control and Prevention (2023).
3. World Health Organization (WHO, 2022). Noncommunicable diseases fact sheet.
4. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
5. https://assets.ctfassets.net/8k0h54k be6bj/1VsXUSKiyFcbQdzXCctzpb/67 80be14bf063bf0da2f2af107159ced/ tr_reynsla_kvenna_med_ororku.pdf
6. Waddell, G. & Aylward, M. (2005). The scientific and conceptual basis of incapacity benefits. TSO, London.
7. Þróun sjúkdómsgreininga í læknisvottorðum vegna endurhæfingar og örorku. Læknablaðið, 2026
8. Gagnvirk tölfræði TR | Tryggingastofnun