Ůrˇun ÷rorku a­ teknu tilliti til lř­frŠ­ilegra ■ßtta

SvandÝs NÝna Jˇnsdˇttir sÚrfrŠ­ingur hjß VIRK

Undanfarin ßr hefur talsver­ umrŠ­a ßtt sÚr sta­ um fj÷lgun einstaklinga me­ 75% ÷rokru ß ═slandi.áEr ■ß vÝsa­ til ■ess a­ fj÷ldi einstaklinga me­ 75% ÷rorkumatsrÚttindi hefur tv÷faldast frß ßrinu 2000, ˙r r˙mlega 10 ■˙sund - um 6% af mannfj÷lda 16-66 ßra - Ý rÝflega 19 ■˙sund ßri­ 2018 - um 8% af mannfj÷lda (sjß mynd 1). Sama gildir um nřgengi ÷rorku ■ˇ ■rˇunin sÚ sveiflukenndari (sjß mynd 2). ┴rin 2000-2004 var me­alfj÷ldi nřgengistilfella 1.340 en 1.520 ßrin 2014-2018.

Ůa­ er ■ˇ varhugavert a­ sko­a ■rˇun ß heilbrig­i og/e­a lř­heilsu ■jˇ­ar yfir tÝma ßn ■ess a­ taka mi­ af m÷gulegum breytingum ß samsetningu mannfj÷ldans og ■vÝ ver­a Ý ■essari grein settar fram upplřsingar um ■rˇun ß ÷rorku hjß Tryggingastofnun rÝkisins a­ teknu tilliti til ■rˇunar ß lř­frŠ­ilegum ■ßttum eins og aldri og kyni.

┴hrif lř­frŠ­ilegra breytinga ß heilbrig­ist÷lfrŠ­i

Heilbrig­ist÷lfrŠ­ingar telja varhugavert a­ bera saman algengi sj˙kdˇma og sj˙kdˇmsgreininga yfir tÝma e­a milli ■jˇ­a ˙t frß ˇlei­rÚttri hrß tÝ­ni heldur ver­ur a­ taka tillit til lř­frŠ­ilegra breytinga(1). Frß ßrinu 2000 hefur Ýb˙um fj÷lga­ miki­ og ■.a.l. hefur einstaklingum ß ÷rorkulÝfeyri fj÷lga­, a­ gefinni ˇbreyttri ÷rorkutÝ­ni. Ůß hefur aldurssamsetning ■jˇ­arinnar breyst og hlutfall eldra fˇlks aukist. LÝkur ß ÷rorku aukast jafnt og ■Útt me­ hŠkkandi aldri og ■arf greining ß algengi og umfangi ÷rorku a­ taka mi­ af ■vÝ. Loks hefur kynjasamsetning ■jˇ­arinnar breyst, k÷rlum Ý vil. Konur eru lÝklegri en karlar til a­ fß ÷rorkumat og ■vÝ getur breytt kynjasamsetning ■jˇ­arinnar haft talsver­ ßhrif ß heildaralgengi og nřgengi ÷rorku.

Myndir 3 og 4 sřna breytingar ß samsetningu Ýslensku ■jˇ­arinnar sÝ­ustu 20 ßrin. Ůar munar mestu um vŠgi yngsta aldurshˇpsins (15 ßra og yngri) og ■eirra sem eru 60 ßra og eldri. B÷rn 15 ßra og yngri voru 25% ■jˇ­arinnar ßri­ 2000 en 21% ßri­ 2018. Til samanbur­ar fˇr hlutfall 60 ßra og eldri ˙r 15% Ý 20% ß sama tÝma (mynd 3).

K÷rlum hefur jafnframt fj÷lga­ umfram konur. LÝkt og Hagstofa ═slands greinir frß Ý mannfj÷ldaspßnni 2018-2067 er breytt kynjahlutfall samspil margra ■ßtta. Me­al annars fŠ­ast fleiri drengir en st˙lkur ß hverju ßri og er heg­un kynjanna ˇlÝk var­andi b˙ferlaflutninga. Fleiri erlendir karlar en konur flytja til landsins Ý atvinnuleit og gerir spß Hagstofunnar rß­ fyrir ■vÝ a­ s˙ ■rˇun muni halda ßfram, a.m.k. fram til ßrsins 2067(2).

┴ ═slandi voru a­ jafna­i 1.021 karl ß hverjar 1.000 konur ßri­ 2000 en ßri­ 2018 voru karlarnir or­nir 1.066 ß hverjar 1.000 konur. ١ hlutdeild karla hafi vissulega sveiflast nokku­ ß tÝmabilinu, Af framans÷g­u mß rß­a a­ talsver­ar breytingar hafa or­i­ ß lř­frŠ­ilegri samsetningu Ýslensku ■jˇ­arinnar. Taka ■arf a­ mi­ af ■essum breytingum til a­ fß raunsanna mynd af ■rˇun ÷rorku ß ═slandi.

═ ■essari grein eru ger­ar tilraunir til a­ ߊtla heildar algengi og nřgengi 75% ÷rorkumats frß ßrinu 2000 me­ tilliti til breyttrar aldursog kynjasamsetningar ■jˇ­arinnar. Notast er vi­ fj÷ldat÷lur frß Tryggingastofnun Ý jan˙ar ßr hvert sem gefa gˇ­a mynd af ■rˇun yfir tÝma. Vi­ ˙rvinnsluna var stu­st vi­ heilbrig­isrannsˇknir ß vegum Krabbameinsskrßr ═slands ß algengi og nřgengi krabbameins og rannsˇkn Sigur­ar Thorlacius o.fl. ß algengi ÷rorku ßrin 1976-1996(3). ═ bß­um rannsˇknum er algengi og nřgengi sta­la­ eftir aldri og kyni samkvŠmt vi­urkenndum a­fer­um faraldsfrŠ­innar.

Hva­ er aldursst÷­lun?

Eins og ß­ur segir er aldursst÷­lun algeng a­fer­ til a­ draga ˙r raskandi ßhrifum aldurs vi­ mat ß heildaralgengi sj˙kdˇma. A­fer­in er sÚrstaklega heppileg ■egar bornir eru saman hˇpar me­ ˇlÝka aldursdreifingu, t.d. Ý samanbur­i milli landa e­a yfir tÝma. ═ ■essari umfj÷llun er teki­ tillit til breytinga sem or­i­ hafa ß aldursdreifingu karla og kvenna ß aldrinum 16-66 ßra ß ═slandi frß ßrinu 2000. Aldursdreifingin ßri­ 2000 var notu­ sem sta­al■ř­i og ■jˇ­inni skipt Ý 11 aldursl÷g (16-19, 20-24, 25-29, 30-34, 35- 39, 40-44, 45-49, 50-54, 55-59, 60-64 og 65-66) fyrir hvort kyn. Stu­ull fyrir hvern flokk var reikna­ur me­ ■vÝ a­ margfalda algengi ÷rorkunnar innan hvers aldurslags me­ lagshlutfallinu og leggja sÝ­an ˙tkomu allra laga saman til a­ fß heildaralgengi og nřgengi.

Sta­la­ ßhŠttuhlutfall (e. standardized risk ratio) ß nřgengi ÷rorku var sÝ­an reikna­ me­ ■vÝ a­ deila stu­linum 2000 upp Ý stu­ulinn fyrir ßri­ 2018. Ef sta­la­a ßhŠttuhlutfalli­ er jafnt og 1 er nřgengi ÷rorku ■a­ sama ßri­ 2018 og ßri­ 2000, a­ teknu tilliti til lř­frŠ­ilegra breytinga. Ef sta­la­a ßhŠttuhlutfalli­ er stŠrra en 1 var nřgengi ÷rorku tÝ­ara ßri­ 2000 en ßri­ 2018 en fßtÝ­ara ef ßhŠttuhlutfalli­ er minna en 1.

Sta­la­ algengi 75% ÷rorkumats eftir aldri og kyni

┴ mynd 5 hÚr a­ ofan er samanbur­ur ß hrßalgengi 75% ÷rorkumats Ý samanbur­i vi­ sta­la­ algengi eftir kyni og aldri. ┴ri­ 2000 (sem er vi­mi­unarpunktur matsins) er hlutfall einstaklinga me­ 75% ÷rorkumat um 6% af mannfj÷lda 16-66 ßra en um 8% ßri­ 2018 ef mi­a­ er vi­ hrßalgengi. Ůegar b˙i­ er a­ taka tillit til aldurs og kyns lŠkkar hlutfallslegt algengi 75% ÷rorku af mannfj÷lda ßri­ 2018 ˙r 8% Ý 7%.

Hva­ ■ř­ir ■etta? ═ hnotskurn mß segja a­ ■ˇ hrßalgengi ÷rorku hafi hŠkka­ sem hlutfall af mannfj÷lda frß ßrinu 2000 sÚ hluta skřringarinnar a­ finna Ý breyttri aldurs- og kynjasamsetningu ■jˇ­arinnar, ■.e.a.s. ef samsetning ■jˇ­arinnar vŠri eins n˙ og ßri­ 2000 vŠri heildaralgengi ÷rorku lŠgra Ý dag en ella.

Aldurssta­la­ algengi ÷rorku fyrir karla og konur

Ůa­ er ßhugavert a­ sjß ■rˇunina ß algengi 75% ÷rorkumats eftir kyni fyrir valin ßr ß tÝmabilinu 2000-2018 (mynd 6 hÚr a­ ofan). Ekki einungis eru konur talsvert lÝklegri en karlar til a­ fß 75% ÷rorkumat ÷ll ßrin heldur fer hlutfall ■eirra hŠkkandi ß me­an hlutfall karla stendur Ý sta­. ═ ljˇsi ■ess a­ karlar eru ˇlÝklegri en konur til a­ fß ÷rorkumat, ■ˇ ■eir sÚu fleiri, er nŠsta lÝklegt a­ ■eir dragi ˙r vŠgi heildaralgengis ÷rorku.

Nřgengi 75% ÷rorkumats hefur, e­li mßlsins samkvŠmt, annars konar dreifingu en algengi. Algengi er uppsafna­ur fj÷ldi, ■.e. allir lifandi einstaklingar sem eru me­ 75% ÷rorkumat, en nřgengi eru nř ÷rorkum÷t ß hverju ßri fyrir sig.

┴ mynd 7 hÚr a­ ofan er hrß nřgengistala borin saman vi­ sta­la­ nřgengi fyrir valin ßr ß tÝmabilinu 2000-2018. ١ nřgengi­ sveiflist nokku­ milli ßra mß sjß a­ sta­la­a nřgengi­ 2018 er lŠgra en nřgengi­ ßri­ 2000, e­a 6 tilvik ß hverja 1.000 Ýb˙a. Sta­la­ ßhŠttuhlutfall (■.e. lÝkurnar ß ■vÝ a­ einstaklingur ß aldrinum 16-66 hafi fengi­ ÷rorkumat ßri­ 2000 bori­ saman vi­ 2018 var 1,07, sem ■ř­ir a­ lÝkurnar ß ÷rorku hafi veri­ hŠrri ßri­ 2000 en 2018. Fj÷lgun nřgengistilfella 2018 skřrist ■vÝ nŠr einv÷r­ungu af auknum fj÷lda ■jˇ­arinnar (16-66 ßra) sem og breyttri aldurs- og kynjasamsetningu.

Ůa­ er ßhugavert a­ sko­a nřgengi 75% ÷rorkumats eftir kyni (mynd hÚr a­ ofan 8). LÝkt og me­ algengi­, eru konur lÝklegri en karlar til a­ fß ÷rorkumat fyrir ÷ll ßrin sem eru til sko­unar. Fj÷ldi sta­la­ra nřgengistilvika me­al kvenna eru ■ˇ fŠrri ßri­ 2018 (8 ß hverja 1.000 Ýb˙a) en ßri­ 2000 (9 ß hverja 1.000 Ýb˙a) ß me­an ■au standa nokkurn veginn Ý sta­ hjß k÷rlum. Sta­la­ ßhŠttuhlutfall er tŠplega 1,1 me­al kvenna en r˙mlega 1 hjß k÷rlum.

Hva­ ■ř­a ■essar ni­urst÷­ur?

Ni­urst÷­ur sřna ˇyggjandi fram ß mikilvŠgi ■ess a­ nota­ar sÚu vi­urkenndar a­fer­ir faraldsfrŠ­innar Ý greiningu ß algengi og nřgengi ÷rorkumats. Ůegar lei­rÚtt er fyrir ßhrifum aldurs og kyns ß heildaralgengi ÷rorku ßri­ 2018, lŠkkar ■a­ ˙r 8% Ý 7%. Svo vir­ist ■vÝ sem breytt samsetning ■jˇ­arinnar skřri a­ hluta ■ß aukningu sem or­i­ hefur ß heildaralgengi ÷rorku frß ßrinu 2000.

Einnig eru konur lÝklegri en karlar til a­ vera me­ ÷rorkumat og vir­ist kynjamunurinn ßgerast eftir ■vÝ sem lÝ­ur ß tÝmabili­. ┴ri­ 2018 eru 1,5 kona ß mˇti hverjum karli me­ 75% ÷rorkumat bori­ saman vi­ um 1,4 konu ß hvern karl ßri­ 2000. Nřgengi ÷rorku fylgir e­lilega annarri dreifingu en uppsafna­ar algengist÷lur. Ůß ber svo vi­ a­ sta­la­ nřgengi ver­ur lŠgra en nřgengi vi­mi­unarßrsins (2000) e­a um 6 tilvik af hverjum 1.000 16-66 ßra Ýb˙a ßri­ 2018 bori­ saman vi­ um 7 tilvik ßri­ 2000. LÝkt og me­ algengist÷lur er nřgengi ÷rorku talsvert tÝ­ara me­al kvenna en karla (1,6 konur ß mˇti hverjum karli ßri­ 2018). Sta­la­ nřgengi stendur Ý sta­ me­al karla ßrin 2000 og 2018 en lŠkkar me­al kvenna (8 tilvik af hverjum 1.000 Ýb˙um ß mˇti 9 tilvikum ßri­ 2000).

ŮvÝ upplřstari sem stjˇrnv÷ld eru um lř­frŠ­ileg ßhrif ß heilbrig­i ■jˇ­arinnar ■vÝ betri og markvissari ver­a a­ger­irnar. Ůa­ er nokku­ ljˇst a­ aldur og kyn hafa veruleg ßhrif ß ÷rorkulÝkur fˇlks og ■vÝ er hugsanlegt a­ einstaklingum me­ 75% ÷rorkumat muni fj÷lga Ý framtÝ­inni Ý takt vi­ hŠkkandi lÝfaldur ■jˇ­arinnar. Af ni­urst÷­um mß rß­a a­ a­flutningur erlends vinnuafls (■ß sÚrstaklega karla) til landsins hafi­ dregi­ ˙r vŠgi ÷rorku Ý Ýslensku samfÚlagi. S˙ ■rˇun mun a­ ÷llum lÝkindum halda ßfram nŠstu ßr ef mi­a­ er vi­ mannfj÷ldaspß Hagstofunnar 2018-2067.

Greinin birtist fyrst Ýáßrsriti VIRK 2019á- sjß fleira ßhugavert ˙ráßrsritinu hÚr.á

Heimildir

1. MatthÝas Halldˇrsson (2001). Írorka og ÷ryrkjar (ritstjˇrnargrein). LŠknabla­i­; 87: 201-202.
2. Hagstofa ═slands (e.d.). Mannfj÷ldaspß 2018-2067 (birt 19. oktˇber 2018).
3. Sigur­ur Thorlacius, Sigurjˇn Stefßnsson, Stefßn Ëlafsson og Vilhjßlmur Rafnsson (2001). Breytingar ß algengi ÷rorku ß ═slandi 1976-1996. LŠknabla­i­; 87:205-9.
4. Tryggingastofnun rÝkisins (e.d.). Fj÷ldi me­ 75% ÷rorkumat (og/e­a ÷rorkulÝfeyri) Ý jan˙ar ßr hvert og nřgengi 75% ÷rorkumats, ßrin 2000-2018.


SvŠ­i

  • Gu­r˙nart˙n 1 | 105 ReykjavÝk
  • sÝmi 535 5700
  • Kt. 440608-0510
  • virk@virk.is

OpnunartÝmi skrifstofu: 9:00 - 16:00 (15:00 ß f÷stud÷gum)