Ragnheiður Ragnarsdóttir sérfræðingur
Hrafnhildur Ólafsdóttir sérfræðingur

Umræða um áföll hefur aukist mikið í samfélaginu síðastliðin ár. Allir upplifa einhverskonar þungbæra reynslu á lífsleiðinni sem getur haft ýmiss konar sálrænar afleiðingar í för með sér.

Áföll og áfallastreituröskun

Talið er að um 70% einstaklinga upplifi að minnsta kosti eitt alvarlegt áfall yfir æviskeiðið, t.d. ofbeldi, slys, stríð eða skyndilegan ástvinamissi¹. Nánast allir upplifa sálræn einkenni fyrstu dagana eða vikurnar í kjölfar áfalla. Meirihluti einstaklinga ná að vinna á farsælan hátt úr afleiðingum áfalla en hjá einhverjum getur sálrænn vandi þróast með tímanum. Áfallastreituröskun er geðröskun sem getur þróast í kjölfar áfalls og sýna rannsóknir að það eigi við hjá um 6-10% einstaklinga í almennu þýði^2,3.

Mismunandi er hvernig áfallastreituröskun birtist hjá einstaklingum og hvaða einkenni trufla mest í daglegu lífi. Hér verður tekið dæmi um einstakling með áfallastreituröskun og hvernig einkennin geta birst.

Viðkomandi endurupplifir áfallið á einhvern hátt, t.d. ráðast óvelkomnar hugsanir í hugann á ýmsum tímum dags, martraðir tengdar áfallinu geta truflað nætursvefninn eða áminningar í daglegu lífi valdið uppnámi og líkamlegum streitueinkennum. Heimurinn fer að virðast hættulegri, erfiðara reynist að treysta fólki og sjálfsmyndin verður verri.

Áfallastreitueinkenni geta gert það að verkum að starfsgeta fer minnkandi og sumir detta alveg út af vinnumarkaði vegna afleiðinga áfalla. Þar af leiðandi getur verið viðeigandi að skoða afleiðingar áfalla í starfsendurhæfingu.

Viðkomandi fer að reyna að finna út hvernig hann hefði getað komið í veg fyrir að áfallið hafi átt sér stað og fer þar af leiðandi að kenna sjálfum sér um það sem gerðist. Hann verður var um sig, skannar umhverfið stöðugt fyrir hættu sem gerir það að verkum að erfitt verður að slaka á af ótta við að eitthvað hræðilegt gæti gerst.

Þetta stöðuga streituástand gerir það að verkum að einstaklingnum bregður auðveldlega, hann upplifir meiri pirring og reiði og erfitt verður að sofa á nóttunni. Til þess að takast á við þessi einkenni reynir viðkomandi að forðast hluti og aðstæður sem minna á áfallið og forðast minningar um áfallið með ýmsum leiðum, t.d. með því að dreifa huganum, deyfa tilfinningar, halda sér uppteknum eða einangra sig. Öll þessi einkenni hafa áhrif á getu hans til að sinna daglegum athöfnum og gera það að verkum að hann getur meðal annars átt erfitt með að sinna starfi sínu.

Áfallastreitueinkenni geta gert það að verkum að starfsgeta fer minnkandi og sumir detta alveg út af vinnumarkaði vegna afleiðinga áfalla. Þar af leiðandi getur verið viðeigandi að skoða afleiðingar áfalla í starfsendurhæfingu.

Áfallaverkefni VIRK

Haustið 2024 var farið af stað með tilraunaverkefni hjá VIRK til þess að fá betri yfirsýn yfir þann hóp einstaklinga í starfsendurhæfingu sem glíma við afleiðingar áfalla. Tilgangur sálfræðimeðferða í starfsendurhæfingu er að vinna með þær hindranir sem eru til staðar hjá einstaklingum og skerða vinnugetu og hindra atvinnuþátttöku. Því er mikilvægt að kortleggja vel hindranir og áherslur í þjónustu.

Verklag var þróað í kringum áfallamálin með það að leiðarljósi að veita þeim einstaklingum í þjónustu VIRK sem uppfylla greiningarskilmerki fyrir áfallastreituröskun viðeigandi meðferð. Í þessari vinnu var horft til klínískra leiðbeininga þegar kemur að áfallameðferð t.d. hugræn úrvinnslumeðferð (CPT) eða EMDR.

Hluti af verkefninu var að vinna það þétt með sálfræðingum á þjónustusamningi við VIRK. Mikilvægt er að þeir sem veita áfallameðferð séu með reynslu af kortlagningu og meðferð við áfallastreituröskun (t.d. CPT eða EMDR) og hafi lokið viðeigandi þjálfun.

Það gefur góðar vísbendingar um gagnsemi þessa verkefnis líkt og lagt var upp með í byrjun, að ná yfirsýn og tryggja þeim sem þess þurfa áfallameðferð til að komast aftur út á vinnumarkaðinn. 

Ef fram koma upplýsingar um að einstaklingur í þjónustu VIRK glími við hamlandi afleiðingar áfalla er pöntuð kortlagning og meðferðaráætlun hjá sálfræðingi með þjónustusamning við VIRK og er þátttakandi í áfallaverkefninu. Þar er óskað eftir upplýsingum um eðli áfallsins, helstu einkenni, hvernig þau hamla einstaklingi í daglegu lífi og hvort stöðugleiki sé til staðar til þess að hefja áfallameðferð. Einnig er óskað eftir hvers konar áfallameðferð eigi að veita og áætlaðan fjölda viðtala.

Sérfræðingar VIRK, sem hafa reynslu af því að vinna með áföll, sjá um áfallaverkefnið og yfirfara öll þau mál sem falla undir það. Þeir fara yfir kortlagningu og meðferðaráætlun og taka afstöðu til þess hvort panta eigi meðferðarviðtöl í kjölfarið til þess að vinna með áfallastreitueinkenni sem hluta af starfsendurhæfingu viðkomandi.

Sérfræðingarnir fylgjast með gangi meðferðar og hvort þjónustuþeginn sé að færast nær endurkomu til vinnu samhliða bata.

Áfallaverkefnið fór af stað í febrúar 2025 og í lok árs höfðu rúmlega 11% þjónustuþega VIRK þess árs fengið áfallakortlagningu og um 7,5% þjónustuþega áfallameðferð. Áhugavert er að setja þessar tölur eru í samhengi við það sem sést í almennu þýði og farið var yfir í upphafi greinarinnar.

Það gefur góðar vísbendingar um gagnsemi þessa verkefnis líkt og lagt var upp með í byrjun, að ná yfirsýn og tryggja þeim sem þess þurfa áfallameðferð til að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Verkefnið er í stöðugri þróun og mun verða endurskoðað takt við árangur og þörf í starfsendurhæfingu.

Greinin birtist í ársriti VIRK 2026.

Heimildir

1. Kessler, R.C., Aguilar-Gaxiola, S., Alonso, J., Benjet, C., Bromet, E. J., Cardoso, G., Degenhardt, de Girolamo, G., Dinolova, R. V., Ferry, F., Florescu, S., Gureje, O., Haro, J. M., Huang, Y., Karam, E. G., Kawakami, N., Lee, S., Lepine, J. P., Levinson, D., ... Koenen, K. C. (2017). Trauma and PTSD in the WHO World Mental Health Surveys. European Journal of Psychotraumatology, 8(5). https:// doi.org/10.1080/20008198.2017.1 353383
2. American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5. útgáfa). Washington, DC: American Psychiatric Association.
3. Norris, F. H. og Slone, L. B. (2007). The epidemiology of trauma and PTSD. Í Friedman, M. J., Keane, T. M. og Resick, P. A. (ristj.), Handbook of PTSD: Science and practice (bls. 78- 98). The Guildford Press.