Björk Ólafsdóttir ráðgjafi hjá VIRK

Við hittum fyrir Björk Ólafsdóttur á fallegu heimili hennar á í Kópavogi. Við höfum áformað að ræða um starf hennar sem ráðgjafi hjá VIRK á nokkuð breiðum grundvelli. Við setjumst við borðstofuborðið með sinn hvorn kaffibollann og hefjum spjallið.

„Ég hef unnið hjá VIRK í um sjö ár, fyrst sem ráðgjafi á Reykjanesi í tæp fjögur ár. Svo óskaði ég eftir því að flytja mig í Borgartúnið og vann þar í nokkurn tíma. Nú er ég ráðgjafi í Borgartúni, tek þar þjónustuþega af biðlistum en jafnframt er ég ráðgjafi hjá BSRB á Grettisgötunni hluta vikunnar og tek þá aðeins þjónustuþega frá þeim samtökum.“

Af hverju byrjaðirðu fyrst á Suðurnesjum?
„Ég var að vinna á BUGL, barna- og unglingadeild Landspítalans er ég sá starfið hjá VIRK auglýst. Mig langaði að breyta til, losna úr vaktavinnu. Maðurinn minn hafði unnið árum saman á Suðurnesjum og fannst lítið mál að aka á milli. Ég sótti um starfið hjá VIRK og var ráðin. Við ætluðum að verða samferða hjónin en vinnutími okkar skaraðist svo fljótlega ókum við á milli í sitt hvorum bílnum.“

Hvernig líkaði þér starfið á Suðurnesjum?
„Það var dásamlegt að vinna á Reykjanesinu og lærdómsríkt að kynnast hópnum þar. Á Suðurnesjum er hæsta prósenta á landinu af erlendum ríkisborgurum. Ég þurfti talsvert að vinna með túlkum í viðtölum og líka að vinna með fólki sem ekki var akandi og átti því erfitt með að nýta sér úrræði á höfuðborgarsvæðinu.“

Það er mikilvægt í ráðgjafstarfinu að minna sig á að í okkar vinnu erum við að rétta einstaklingum verkfæri svo þeir geti sjálfir tekist á við áskoranir í lífi sínu.

Voru eins mörg úrræði fyrir hendi á Reykjanesi?
„Nei en á kóvídtímanum jukust úrræði í gegnum tölvuþjónustu sem gerðist raunar víða um land þar sem fjarþjónusta er algeng, sem er mjög jákvætt. Fólk hefur verið í sálfræðiviðtölum í fjarbúnaði sem gengur ágætlega. Í fjarsjúkraþjálfun fékk fólk æfingar til að gera heima og sjúkraþjálfarinn sinnti eftirfylgni. Smám saman fjölgaði svona úrræðum.

Það var mjög góð reynsla fyrir mig að starfa á Reykjanesi. Ég kynntist mörgu góðu fólki, við vorum þrír ráðgjafar þar fyrir VIRK og einn í Grindavík. Við unnum talsvert saman, þessar þrjár á Reykjanesinu.“

Er mikill munur á starfinu á Reykjanesi og því sem þú gegnir núna?
„Nei, við vinnum öll eftir sama verklagi, fylgjum ákveðnu ferli. Munurinn er einkum sá að mun fleiri túlkaviðtöl eru þar syðra og þjónusta við fólk sem talar hvorki íslensku né ensku algengari. Ákveðin áskorun fylgir slíku. Panta þarf túlk, sem annað hvort kemur á staðinn eða sinnir fjarþjónustu og nær öll samskipti fara í gegnum hann.“ Er erfitt að ná sambandi við fólk á þennan hátt? „Það er öðruvísi. Líka það að maður sendi kannski viðkomandi skilaboð sem hann þýddi svo með Google translate og stundum spratt af því misskilningur. En þetta gekk alveg,“ segir Björk og brosir.

Finnur í fyrstu viðtölum hvernig sjálfsmynd fólks er

Hvað er að þínu mati mikilvægast í samskiptum við fólk sem kemur til VIRK?
„Mikilvægast er að ná trausti,“ segir Björk að bragði og bætir við að við það skapist hreinskilni sem er forsenda þess að fólk geti tjáð sig um það sem veldur því að það leitar til VIRK.

„Einstaklingar eru vissulega misjafnir. Stundum tekur dálítinn tíma að mynda traust en oftast kemur það fyrr en varir. Maður finnur fljótt í fyrstu viðtölunum hvernig sjálfsmynd fólks er og hversu tilbúið það er til að opna sig.“

Hvað gerirðu ef fólk er tortryggið og vart um sig?
„Ég byrja á að nefna að við séum bundin trúnaði og flestir eru þá tilbúnir til að treysta. Almennt mæti ég fólki þar sem það er statt. En ef fólk vill ekki opna sig gagnvart mér þá er ég auðvitað ekki að þröngva því til þess. Bendi þá til dæmis á sálfræðinginn ef það er í sálfræðimeðferð, en oftast gengur þetta vel fyrir sig.“

Á hverju byrjarðu í fyrstu viðtölum?
„Við byrjum í sameiningu, ég og þjónustuþeginn á kortlagningu á því hvað hafi áhrif á starfsgetu hans og hvað hann er búinn að ganga í gegnum. Þegar það er frá er oft komin skýr mynd af því sem þarf að vinna með. Þá setjum við upp áætlun og fólkið fer af stað í endurhæfinguna.

Ég hef farið á gagnleg námskeið í samtalstækni – svokallaða markþjálfun. Þá er áherslan á að fá einstaklinginn til að taka aukna ábyrgð á sér; hvernig ætlar þú að nýta þér það sem í boði er?

Það er mikilvægt í ráðgjafarstarfinu að minna sig á að í okkar vinnu erum við að rétta einstaklingum verkfæri svo þeir geti sjálfir tekist á við áskoranir í lífi sínu. Sumir sem leita til VIRK hafa áður farið í ýmis konar meðferð en aðrir eru að kynnast slíku í fyrsta skipti. Það getur stundum tekið tíma fyrir fólk að trúa því að það sé hægt að nýta þau tól sem í boði eru. Er frá líður finnur það hvort það sem verið er að gera gagnist eða ekki.“

Mér finnst orðið „ofurkona“ til dæmis ekki lengur endilega jákvætt.

Hvaða úrræði stinga þjónustuþegar helst uppá að nýta sér?
„Sumir koma með fyrirfram mótaðar hugmyndir inn í starfsendurhæfinguna, aðrir koma með opinn huga en eru kannski ekki búnir að ákveða neitt fyrirfram hvað gæti komið að gagni. Stundum gengur fyrirfram hugmyndin upp, en í öðrum tilvikum þarf að endurskoða áætlunina. Sálfræðiþjónusta er algeng uppástunga. Líkamsrækt hentar ýmsum en þeir sem koma úr kulnun óska þó ekki endilega eftir mikilli líkamshreyfingu í byrjun – geta verið orkulitlir og vilja frekar fara í rólega hreyfingu eins og til dæmis jóga og þannig mætti telja.“

Gagnast sálfræðiþjónusta mörgum?
„Já, yfirleitt gerir hún það. Einstaklingsbundið er hverju verið er að vinna í, svo sem áföllum, streitustjórnun, lágu sjálfsmati, þunglyndi og kvíða. Sálfræðingur byrjar oftast á kortleggja hvað helst þarf að gera.“

Samfélagsmiðlarnir gera ákveðnar kröfur á fólk

Hvað er það í samfélaginu að öðru leyti sem veldur því að fólk verður svona óskaplega þreytt?
„Ég tel að það sé sambland af mörgum þáttum. Ég held að samfélagsmiðlarnir geri ákveðnar kröfur á okkur. Þeir ýta undir vissa sýn á lífið og hafa jafnvel áhrif á sjálfsmynd fólks. Þótt þeir séu að sumu leyti af hinu góða – geti til dæmis minnkað einsemd – þá geta þeir líka haft vond áhrif á sjálfsmyndina; fólk fer að trúa því að allt sé ægilega fínt og flott hjá öðrum en ómögulegt hjá því sjálfu. Spyr sig: Er ég að standa mig nógu vel? Mér finnst orðið „ofurkona“ til dæmis ekki lengur endilega jákvætt.

Margir sem stríða við kulnun tala um að samfélagsmiðlarnir dragi þá niður. Fólk spyr sig jafnvel: Af hverju er ég að skoða þetta? En samfélagsmiðlarnir eru hluti af lífi okkar frá unga aldri núna. Margir aðrir þættir, svo sem óhóflegt vinnuálag getur haft áhrif á það hvers vegna fólk stendur varla undir sjálfu sér af þreytu.“

Hvernig tekurðu á móti fólki þegar það kemur fyrst?
„Ég tek á móti þjónustuþegum á skrifstofu og býð upp á kaffi. Síðan er hafist handa í fyrstu viðtölunum við að kortleggja hvað hægt sé að gera. Við skoðum í sameiningu líkamlega og andlega heilsu, sem og félagsþættina. Við ráðgjafar erum líka með ákveðnar spurningar sem við leggjum fyrir þjónustuþega. Þannig fær maður fólk til að opna sig um það hvers vegna það er að koma til VIRK.

VIRK fær læknisbeiðni fyrir hönd hvers og eins og síðan tekur sérfræðingateymið við. Í beiðni frá heimilislækni og upplýsingum frá teyminu kemur fram hvað það er sem veldur skertri starfsgetu. Sérfræðingateymið leggur ákveðnar línur en við ráðgjafarnir reynum svo að kortleggja hvað hægt sé að gera, samkvæmt upplýsingunum frá lækni, sérfræðingum og fólkinu sjálfu.“

Fá allir þjónustu hjá VIRK sem sækjast eftir henni?
„Alltaf er einhver hópur sem ekki á heima í starfsendurhæfingu, fær þá synjun og er vísað annað, svo er líka ákveðinn hópur sem hefur verið áður hjá VIRK en hefur dottið út af á vinnumarkaði og sækir um þjónustu á ný. Kannski eftir annan heilsubrest eða einhver áföll sem lífið hefur fært því.

Fólk á rétt á að sækja um aftur. Ef fólk gerist þjónustuþegi VIRK í annað sinn skoðar maður vandlega hvað hefur verið gert áður og hvaða önnur úrræði koma til greina.“

Það er svo áhugavert hve saga hvers og eins er einstök. 

Hvaða bakgrunn hafðirðu áður en þú hófst vinnu hjá VIRK?
„Ég er Reykvíkingur, ólst upp í Seljahverfi og átti mér snemma þann draum að vinna á skrifstofu. Ég lét þann draum rætast, lauk námi í skrifstofu- og viðskiptaskóla og vann á skrifstofu í fjórtán ár. Ég var í góðu starfi með frábæru fólki, í heild var þetta mjög lærdómsríkur tími. Á þessum árum voru börnin mín að fæðast og tosast upp.

Er frá leið fékk ég þá hugmynd að fara í sálfræði og lauk prófi frá HR í þeirri grein, útskrifaðist með BS-próf 2017. Jafnframt námi vann ég á fíknigeðdeild sem var mikil áskorun en mjög gefandi starf. Ég áttaði mig á því að það ætti mjög vel við mig að vinna með fólki. Ég hef löngum haft mikinn áhuga á fólki og mannlegri hegðun.

Á BUGL vann ég þar til ég varð ráðgjafi á Suðurnesjum, sem fyrr sagði. Núna gæti ég ekki hugsað mér að vera að vinna við neitt annað en með fólkinu í samfélaginu. Það er svo áhugavert hve saga hvers og eins er einstök. Líka er mjög mismunandi hvernig fólk tekst á við áföll og annað mótlæti í lífi sínu. Fólk styður sig við eitt og annað, þeir einstaklingar sem farið hafa út af sporinu í lífinu finna sig stundum í trúnni en slíkt heyrir ekki undir okkur í ráðgjafarstarfinu hjá VIRK. Það góða við okkar starf er að sjá hvernig þjónustuþegunum miðar áfram, sjá fólk sem hefur misst trú á tilganginum og sjálfu sér fá von um um betra líf.“

VIRK hefur aðgang að sérhæfðum námskeiðum

Hvaða tæki og tól eru það sem hafa reynst vel í slíkum aðstæðum?
„Við hjá VIRK erum með aðgang að sérhæfðum námskeiðum sem við kaupum úti í bæ af þjónustuaðilum. Nefna má markþjálfun, starfsráðgjöf og orkustjórnun. Skorti einstakling gott sjálfsmat kaupum við þjónustu á námskeiðum til að stuðla að betra sjálfsmati, ráðum gegn kvíða og þunglyndi. Þá má nefna iðjuþjálfun, fjármálaráðgjöf, reiðistjórnarnámskeið og fíkniráðgjöf.“

Koma margir til ykkar sem eiga í vandræðum með fíkn?
„Já. En fólk þarf að hafa verið án vímuefna í ákveðinn tíma áður en það getur sótt um hjá VIRK. Fíkniefnameðferð heyrir hins vegar undir heilbrigðismál. En ef fólk hefur verið án vímuefna í talsverðan tíma og er í þjónustu hjá VIRK en fer að finna til löngunar sem truflar þá getum við komið viðkomandi til vímu- og fíkniefnaráðgjafa. Slík bjargráð koma oft að gagni.“

Hvað finnst þér erfiðast að eiga við í þínu starfi?
Björk hugsar sig vandlega um, fær sér kaffisopa og segir svo: „Mögulega afleiðingar höfuðáverka. Það er oft erfitt að eiga við það ef fólk hefur fengið framheilaskaða, heilahristing eða eitthvað slíkt.

„Heilahristingur“ er svolítið vanmetið orð í samfélaginu, að vissu leyti er ríkjandi ákveðin vanþekking á alvarlegum afleiðingum heilahristings. Slíkt getur leitt til heilaþoku, minnisskerðingar, athyglisbrests, taugaverkja og annars sem erfitt reynist að eiga við. Hið huglæga getur líka verið flókið og svo er örmögnun líka oft erfið viðureignar.“

Fólk í þjónustu hjá VIRK hefur gott aðgengi að ráðgjafa sínum.

Detta margir út af vinnumarkaði vegna einhverfu sem gjarnan er í umræðunni?
„Já, það koma ýmsir til okkar sem hafa dottið út vegna einhverfu. Þeir fara gjarnan í þverfaglega endurhæfingarstöð en aðrir í stök úrræði. Oft hjálpar það þessum einstaklingum að fá ráðleggingar til þess að skilja sjálfa sig betur, finna hvar styrkleikarnir þeirra eru. Það er margt flott fólk á einhverfurófi á vinnumarkaðinum og það er mikilvægt að grípa það fljótt og hjálpa því að finna hvar það á heima í starfi.

Í lok starfsendurhæfingar beinum við fólki gjarnan til atvinnulífstengla. Það er alltaf alveg skýrt í upphafi þjónustu að markmiðið er að komast til vinnu eða í nám. Að meðaltali er fólk svona 12 mánuði í starfsendurhæfingu og fer þá kannski að huga að slíku eftir um það bil átta mánuði. Stundum er fólk í einhverri hlutavinnu meðfram þjónustu en ýmsir þurfa að fara í atvinnuleit.

Oft finnur fólk sjálft hvar það er statt – segir: „Jæja, nú er ég tilbúinn til að fara að skoða vinnu“. En auðvitað er þetta einstaklingsbundið, sumir þurfa lengri tíma en aðrir. Þeir sem koma aftur í þjónustu VIRK hafa kannski gleggri sýn á það hvað gæti gengið.“

Stundum sárt að kveðja þjónustuþega

Hvað finnst fólki sem leitar til VIRK um að þurfa þessa þjónustu?
„Það er mjög misjafnt. Sumir segja: „Það voru þung skref að þurfa að leita til ykkar“, en svo líður tíminn og það er svo gaman að heyra loks: „Ég er svo fegin að hafa stigið þetta skref!“

Ég gæti þess að vera fagleg í samskiptum við það fólk sem kemur til mín. Gangi samstarf ekki vel milli ráðgjafa og þjónustuþega getur fólk fengið að skipta. Þá er það skoðað sérstaklega. Sé fólk með einhverjar hugmyndir sem mér líst ekki á að gangi upp þá er ég hreinskilin. Úrræðin kosta, maður þarf að finna tilgang með þeim úrræðum sem vísað er á. Oftast eftir slíkt samtal fer fólk heim og hugsar og síðan eru málin rædd í næsta viðtalstíma.

Í upphafi þjónustu kemur fólk oft einu sinni í viku fyrstu þrjár vikurnar, en síðan, þegar búið er að kortleggja kemur það yfirleitt mánaðarlega. En fólk getur alltaf sent okkur skilaboð og líka hringt ef það þarf einhver ráð eða upplýsingar. Fólk í þjónustu hjá VIRK hefur gott aðgengi að ráðgjafa sínum.“

Finnst þér erfitt að slíta sambandi við fólk sem þú hefur tengst vel í gegnum starfið? „Já, stundum finnst mér sárt að kveðja fólk, ég viðurkenni það. Ég er mannleg. Í einstaka tilvikum fær maður tölvupósta frá fólki sem lætur mann vita hvernig gengur, það eru ánægjulegir póstar.

Um áttatíu prósent af þeim sem VIRK er að útskrifa nú fer í vinnu, atvinnuleit eða nám. Þeim sem starfsendurhæfingin nýtist ekki bíða önnur úrræði í heilbrigðiskerfinu sem kannski geta komið að gagni, svo sem Reykjalundur, geðheilsuteymi og fleira.“

Ég álít að það sé ágóði fyrir samfélagið að fjölga hlutastörfum.

Hefurðu kynnt þér starfsendurhæfingarúrræði erlendis?
„Við hjá VIRK fáum af og til fræðslu frá fagaðilum og vitum svona sitthvað um hvað löndin í kringum okkur eru að gera í þessum efnum. Það er að einhverju leyti sambærilegt við það sem við hjá VIRK erum að gera.

VIRK hefur verið að stækka, enda mikilvægt fyrir samfélagið að halda sem flestum inni á vinnumarkaði. Töluverð aukning í starfsemi VIRK hefur orðið frá því ég hóf störf þar fyrir 7 árum. Ég veit ekki betur en að það hafi aldrei eins margir sótt um þjónustu hjá VIRK og núna á síðustu mánuðum. Markmið VIRK er að stytta biðlista svo fólk sé sem stystan tíma utan vinnumarkaðar.“

Nýtt forvarnastarf á vegum VIRK mikilvægt

„Þess ber að geta að nýlega tók til starfa forvarnasvið hjá VIRK sem grípur fólk á hættustigi meðan það enn er í vinnu. Það er mjög jákvætt. Fólk sem á í strögli getur þá leitað til sérstakra forvarnaráðgjafa hjá VIRK. Þessi nýja þjónusta er að aukast og verið er að kynna hana í fyrirtækjum og víðar. Ég bind vonir við að það verði aukning í forvörnum svo að fólk þurfi ekki að fara í veikindaleyfi og detta út af vinnumarkaði.

Mér finnst vanta dálítið upp á hjá fyrirtækjum að bjóða upp á fleiri hlutastörf. Heppilegt væri að fólki standi til boða hlutastarf í auknum mæli frekar en að fara í fullt veikindaleyfi. Ég álít að það sé ágóði fyrir samfélagið að fjölga hlutastörfum.

Mér er ljóst að VIRK er lífsbjörg fyrir marga. 

Ýmsir sem koma til VIRK treysta sér til að vinna hlutastarf þótt þeir geti ekki unnið fulla vinnu. Það mætti til dæmis brjóta eitt starf upp í tvö, sumum hentar að vinna fyrir hádegi og öðrum eftir hádegi. Líka er mikilvægt að styðja ungt fólk sem ekki hefur fengið tækifæri til þess að menntast. Það þarf að styðja og að halda vel utan um þann hóp. Unga fólkið er framtíðin okkar og forvarnir eru að mínu mati númer eitt.“

Hefur þetta starf breytt þér sem manneskju?
„Já. Mér finnst ég auðmjúkari gagnvart alls konar fólki. Mér finnst ég hafa þroskast sem manneskja og öðlast meiri skilning á mismunandi aðstæðum fólks. Við Íslendingar getum verið dómharðir og mér finnst ég skilja betur hvað ýmsir eru að ganga í gegnum úti í samfélaginu.

Mér er ljóst að VIRK er lífsbjörg fyrir marga. Þar er unnið mikilvægt starf. Ég er þakklát fyrir að fá að vinna með fólki hjá VIRK, það gefur mér meira en ég læt af hendi. Loks vil ég leggja áherslu á að það er að mínu mati styrkur hverrar manneskju að leita sér aðstoðar þegar þörf krefur og ég hrósa því fólki sem það gerir.“

Texti: Guðrún Guðlaugsdóttir
Mynd: Lárus Karl Ingason

Viðtalið birtist í ársriti VIRK 2026