Vinnuveitendur gegna lykilhlutverki

Jónķna Waagfjörš svišsstjóri žróunar atvinnutengingar hjį VIRK

Eitt af mikilvęgustu hlutverkum fólks ķ lķfinu er aš sinna starfi į vinnumarkaši. Vinnan veitir fólki ekki einungis fjįrhagslegt sjįlfstęši heldur getur hśn einnig fullnęgt nokkrum grunnžörfum mannsins eins og aš vera vettvangur fyrir félagsleg samskipti og žar finnur fólk fyrir sameiginlegum tilgangi.

Auk žessa gefur starf einstaklingunum įkvešna stöšu ķ samfélaginu og eykur almenna virkni žeirra sem sķšan hefur įhrif į aš višhalda andlegri heilsu og vellķšan1,2. Žaš er kannski sérstaklega mikilvęgt fyrir einstaklinga meš skerta starfsgetu aš vera ķ vinnu, žvķ skertri starfsgetu fylgir oft félagsleg einangrun sem vinnan getur bętt og um leiš er hśn mikilvęg til aš draga śr fįtękt3.

Flest išnrķki ķ heiminum munu ķ framtķšinni žurfa aš męta žörfum vinnuafls sem er aš eldast og mun žaš auka tķšni skertrar starfsgetu mešal starfsmanna vegna krónķskra sjśkdóma4. Vinnustašir framtķšarinnar munu žvķ, ķ auknum męli, žurfa aš takast į viš vandamįl tengd hękkandi mešalaldri vinnuaflsins. Auk žessa gera įętlanir rįš fyrir fękkun į vinnuafli ķ Evrópu žannig aš lķklegt er aš einstaklingar meš skerta starfsgetu verši ķ auknum męli višurkenndir sem veršmęt aušlind į vinnumarkašnum.

Žaš er žó mikilvęgt aš hafa ķ huga aš vinnan er ekki alltaf ķ ešli sķnu til góšs. Sér ķ lagi žegar ekki er til stašar ešlilegur stušningur į vinnustašnum og kröfur starfsins passa ekki viš getu starfsmannsins, žį getur vinnan haft neikvęš įhrif į heilsuna5. Į undanförnum įrum hafa kröfur į vinnustöšum aukist eša breyst. Żmsar skipulagsbreytingar hjį fyrirtękjum ķ dag krefja starfsmenn um aukinn sveigjanleika og ašlögunarhęfni og krefjast fęrni sem žeir eiga oft erfitt meš aš męta. Sérstaklega hafa kröfur til vitsmunalegrar og félagslegrar fęrni aukist sem getur skapaš óyfirstķganlegar hindranir fyrir einstaklinga meš gešręn vandamįl. Žį hafa tęknilegar framfarir, eins og sjįlfvirkir vinnuferlar og vélmenni, sem eiga aš flżta fyrir og aušvelda vinnuna, oft komiš ķ stašinn fyrir verkefni sem eru sérstaklega hentug fyrir einstaklinga meš skerta starfsgetu6.

Ašlögun į vinnustaš

Almennt er tališ aš višeigandi ašlögun fyrir starfsmann į vinnustaš felist ķ aš breyta verkefnum, vinnutķma eša vinnuašstöšu sem ekki eru žó talin of ķžyngjandi fyrir hlutašeigandi vinnuveitanda. Žessar ašlaganir gera starfsmanni meš skerta starfsgetu mögulegt aš framkvęma vinnu sķna į skilvirkan og afkastamikinn hįtt og gefur honum žannig tękifęri til aš geta notiš sama įvinnings og forréttinda af vinnu sinni og ašrir starfsmenn.

Rannsóknir hafa sżnt aš ašlögun į vinnustaš eykur lķkurnar į žvķ aš starfsmenn meš skerta starfsgetu geti tekiš žįtt į vinnumarkaši5 . Žį eykur ašlögun einnig lķkurnar į žvķ aš starfsmenn haldist ķ vinnu, njóti starfsįnęgju og skili įrangri į vinnustaš7,8. Vinnuveitendur hika oft viš aš rįša einstaklinga meš skerta starfsgetu af žvķ aš žeir halda, mešal annars, aš ašlögun į vinnustaš sé of dżr. Žessu višhorfi hefur reynst erfitt aš breyta žó aš rannsóknir sżni aš meirihluti ašgerša vegna ašlögunar į vinnustaš geta kostaš vinnuveitandann mjög lķtiš og stundum ekkert į mešan žęr hafa žau jįkvęšu įhrif aš auka framleišni og almenna velferš į vinnustašnum7 . Žaš aš koma inn į vinnustaš og vera meš skerta starfsgetu er ekki einungis spurning um aš geta framkvęmt įkvešna vinnu eša verkefni heldur varšar žaš einnig žį sem eru į vinnustašnum fyrir, hvernig félagslegum tengslum er hįttaš milli samstarfsmanna og aš žaš sé litiš į žetta vinnufyrirkomulag sem mikilvęgt fyrir vinnustašinn og alla starfsmenn.

Višhorf og stašalķmyndir

Ein af žeim hindrunum sem starfsmenn meš skerta starfsgetu męta žegar žeir koma inn į vinnustaši eru višhorf og stašalķmyndir samstarfsmanna og yfirmanna9 . Svo viršist sem starfsmenn į vinnustöšum hafi oft miklar įhyggjur af frammistöšu samstarfsmanna meš skerta starfsgetu og telja aš žeim geti fylgt aukiš vinnuįlag og erfišleikar. Jafnframt hafa žeir minni vęntingar til žeirra sem leišir til neikvęšra višbragša og višhorfa gagnvart žeim10.

Vinnuveitendur gegna žvķ mikilvęgu hlutverki žegar kemur aš žvķ aš ašstoša fólk meš skerta starfsgetu aš komast inn į vinnumarkašinn. Margir vinnuveitendur taka žį įkvöršun aš rįša ekki til sķn slķka starfsmenn og eru żmsar įstęšur fyrir žvķ. Fyrir utan almennt žekkingarleysi į fötlun og skertri starfsgetu žį eru vinnuveitendur oft ekki mešvitašir um žarfir starfsmanna meš skerta starfsgetu og ekki upplżstir um hvaš žeir žurfa aš gera til aš koma til móts viš žį į vinnustašnum. Žeir hafa įhyggjur af žeim kostnaši sem žeir geta oršiš fyrir vegna ašlögunar į vinnustaš og einnig žeim tķma sem getur fariš ķ aš žjįlfa starfsmenn meš skerta starfsgetu til aš žeir geti skilaš višunandi starfi.

Rannsóknir sem skoša višhorf vinnuveitenda til einstaklinga meš skerta starfsgetu greina frį bęši jįkvęšum og neikvęšum višhorfum. Žeir sem hafa fyrri reynslu af slķkum rįšningum greina frekar frį jįkvęšum višhorfum gagnvart žvķ aš gera slķkt aftur11,12. Žį hafa rannsóknir einnig bent į aš vinnuveitendur skortir helst traust til einstaklinga meš skerta starfsgetu hvaš varšar frammistöšu, framleišni og gęši įsamt getu žeirra til aš laga sig aš žörfum og breytingum į vinnumarkaši, auk žess aš óttast tilheyrandi kostnaš sem gęti fylgt rįšningu slķkra starfsmanna13. Žeir hafa jafnframt įhyggjur af takmörkušum sveigjanleika og mikilli fjarveru vegna veikinda. Auk žessa hafa atvinnurekendur įhyggjur af žvķ aš einstaklingar meš gešręn vandamįl séu ekki eins įhugasamir um vinnu eša séu ekki fęrir um aš stjórna skapi sķnu og fylgja leišbeiningum14. Žį hefur lķka komiš fram aš vinnuveitendur hafa įhyggjur af žvķ aš fyrirtękiš lķti verr śt ķ augum višskiptavina ef žeir eru meš starfsmenn meš skerta starfsgetu9 og getur žaš haft įhrif į lķkur žess aš atvinnurekendur rįši til sķn fólk meš skerta starfsgetu.

Hins vegar ef góš samsvörun er į milli umsękjandans og starfsins sem rįša į ķ žį getur žaš haft mikil įhrif į vinnuveitandann og įkvöršun hans aš rįša einstakling meš skerta starfsgetu ķ vinnu15. Vinnuveitendur telja almennt mikilvęgt aš umsękjandi sé meš žį žekkingu sem óskaš er eftir ķ starfiš og aš hann hafi upplżsingar um hver starfsgeta einstaklingsins er. Einnig finnst honum mikilvęgt aš eiga góš og stöšug samskipti viš atvinnulķfstengil eša sérfręšinga sem hęgt er aš leita til ef einhver vandamįl koma upp į vinnustašnum13.

Stęrš skiptir mįli 
Rannsakendur hafa bent į aš hugsanleg tengsl séu milli stęršar vinnustašarins og višhorfa vinnuveitenda til einstaklinga meš skerta starfsgetu, en almennt viršist sem vilji til aš rįša starfsmann meš skerta starfsgetu aukist meš aukinni stęrš vinnustašarins15,16. Vinnuveitendur ķ smęrri fyrirtękjum litu frekar į einstaklinga meš skerta starfsgetu sem óhęfari og ólķklegri til aš geta framkvęmt verkefnin į skilvirkan hįtt samanboriš viš vinnuveitendur hjį stęrri fyrirtękjum žar sem starfsmenn meš skerta starfsgetu voru lķklegri til aš vera samžykktir.

Jįkvętt višhorf vinnuveitenda og opiš višmót į vinnustaš gagnvart slķkum rįšningum auk fyrri reynslu af žvķ aš rįša einstaklinga meš skerta starfsgetu eru žvķ helstu žęttirnir sem hafa įhrif į hvort innkoma einstaklings meš skerta starfsgetu į vinnustašinn er jįkvęš og įrangursrķk17. En jafnvel žó vinnuveitendur séu tilbśnir aš rįša til sķn einstaklinga meš skerta starfsgetu og ašlaga vinnuumhverfiš aš getu žeirra žį geta ašrar hindranir haft įhrif į žaš ferli eins og t.d. ef ekki er til stašar inni į vinnustašnum višeigandi stušningur viš starfsmanninn eša ef fyrirtękiš er mjög hagnašardrifiš žį geta vinnuveitendur veriš undir auknu įlagi18.

Starfsmenn sem eru greindir meš krónķska sjśkdóma af gešręnum eša öšrum toga lenda stundum ķ žeim vanda aš rįša illa viš ašstęšur sķnar žegar žeir eru komnir ķ vinnu. Žį žurfa žeir aš įkveša hvort žeir segi yfirmanni sķnum eša samstarfsfólki frį sķnum sjśkdómi. Starfsmenn eru ekki skyldugir til aš greina vinnuveitanda frį sjśkdómi sķnum en žaš getur veriš mikilvęgt aš upplżsa hann um ašstęšur, sérstaklega ef um alvarlegan eša versnandi sjśkdóm er aš ręša sem krefst eftirfylgdar og mešferšar sem starfsmašur žarf mögulega aš sękja į vinnutķma19. Vinnuveitandinn getur einungis komiš til til móts viš starfsmanninn hvaš varšar sveigjanleika og ašlögun į vinnustaš ef hann veit hverjar skeršingarnar/hindranirnar eru, sérstaklega į vinnustöšum žar sem naušsynlegur stušningur er ekki til stašar. Įkvešinn įvinningur getur fylgt žvķ aš upplżsa um ašstęšur eins og aukinn félagslegur stušningur, tęknilegar breytingar į vinnustaš og vinnuašstöšu, sveigjanlegur vinnutķmi eša breytingar į verkefnum, en allt žetta getur stušlaš aš stöšugri eša aukinni framleišni og aukinni velferš inni į vinnustašnum.

Mögulegar neikvęšar afleišingar tengjast hinsvegar višbrögšum frį hinu félagslega vinnuumhverfi og lśta aš félagslegu óöruggi, breyttri framkomu gagnvart starfsmanni, hann getur veriš talinn vanhęfur og ekki eins duglegur og hinir, eša fordómar sem samstarfsmenn eša yfirmenn sżna og geta haft neikvęš įhrif į starfsferil einstaklingsins og jafnvel alla velferš hans20. Į vinnustöšum žar sem vinnustašamenningin er žannig aš hśn żtir undir traustvekjandi og jįkvętt viš- mót sem aušveldar umręšuna um heilsu og sjśkdóma į vinnustašnum mį koma ķ veg fyrir neikvęšar afleišingar žess aš upplżsa vinnustašinn um įstęšur skertrar starfsgetu og hindranir21.

Atvinnulķfstenglar eša rįšgjafar geta lķka komiš hér inn ķ ferliš og hjįlpaš til viš fyrirhugaša upplżsingagjöf til vinnuveitanda og/eša samstarfsfólks. Atvinnulķfstenglar gegna einnig mikilvęgu hlutverki žegar kemur aš žvķ aš finna störf į almennum vinnumarkaši fyrir einstaklinga meš skerta starfsgetu. Rannsóknir hafa sżnt aš hęfni žeirra, sérstaklega žegar kemur aš žvķ aš mynda traust samstarf viš atvinnuleitandann, hefur sterkt forspįrgildi fyrir hversu góšir žeir eru aš finna vinnu fyrir einstaklinga sem eru meš alvarleg gešręn vandamįl22. En eins og įšur hefur komiš fram spilar vinnumenningin ķ fyrirtękjunum afar stórt hlutverk og hefur įhrif į hvernig starfsfólk žróar meš sér tiltekna hegšun og višhorf sem żta undir jįkvęšar móttökur starfsmanna meš skerta starfsgetu.

Lokaorš

Vinnuveitendur gegna lykilhlutverki viš rįšningar og stjórnun ķ fyrirtękjum og hafa žvķ mikil įhrif į žaš aš starfsmenn meš skerta starfsgetu geti veriš įfram ķ vinnunni. Framlag žeirra, višhorf, skilningur og móttękileiki fyrir fjölbreytileika eru forsendur žess aš einstaklingar meš skerta starfsgetu geti tekiš žįtt į vinnumarkaši į įrangursrķkan hįtt. Vinnuveitendur geta breytt og bętt hvernig tekiš er į žessum mįlum hjį fyrirtękjunum meš žvķ aš sżna forystu ķ verki og veita stušning. Vinnumarkašur įn ašgreiningar er vinnumarkašur žar sem allir geta tekiš žįtt óhįš starfsgetu. Einstaklingar meš skerta starfsgetu og starfsmenn sem afkasta minna hafa į slķkum vinnumarkaši tękifęri til aš leggja sitt af mörkum eftir bestu getu.

Auka žarf vitund almennings um žaš mikilvęga framlag sem einstaklingar meš skerta starfsgetu koma meš inn į vinnumarkašinn til žess aš stušla aš vinnuumhverfi sem tekur vel į móti žeim. Umfjöllun um jįkvęša reynslu af störfum einstaklinga meš skerta starfsgetu og dęmi um góšar starfsvenjur geta hjįlpaš til viš aš draga śr hręšslu og fordómum, mešal bęši vinnuveitenda og samstarfsmanna, og getur žannig leitt til aukinnar atvinnužįtttöku einstaklinga meš skerta starfsgetu. Samfélagiš hefur žannig žörf fyrir vinnustaši meš aukiš umburšarlyndi gagnvart einstaklingum meš gešręn vandamįl og önnur krónķsk heilbrigšisvandamįl. Žessar ašstęšur er mikilvęgt aš skapa einmitt nśna žegar vinnuašstęšur eru ašrar en įšur var og sjśkdómar sem skerša vinnugetu hafa aukist sem og veikindafjarvera vegna gešręnna sjśkdóma6.

Greinin birtist ķ įrsriti VIRK 2018 - sjį fleiri įhugaveršar greinar śr įrsritinu hér.

Heimildir

1. Paul KI, Geithner E, Moser K. Latent deprivation among people who are employed, unemployed or out of the labour force. J Psychol. 2009; 143(5):477-491

2. Schuring M, Robroek SJW, Burdorf A. The benefits of paid employment among persons with common mental health problems: evidence for the selection and causation mechanism. Scand J Work Environ Health. 2017; 43(6):540-549

3. World Health Organization. (2011). World Report on Disability: Summary, 2011. Geneva, Switzerland http:// www.who.int/disabilities/world_ report/2011/report.pdf Sótt 20. mars 2018


4. Pransky GS, Fassier J-B, Besen E, Blanck P, Ekberg K, Feuerstein M, Munir F. Sustaining Work Participation Across the Life Course. J Occup Rehabil. 2016; 26:465-479


5. Williams AE, Fossey E, Corbičre M, Paluch T, Harvey C. Work participation for people with severe mental illnesses: An integrative review of factors impacting job tenure. Australian Occupational Therapy Journal. 2016; 63:65–85


6. Zijlstra FRH, Nyssen AS. How do we handle computer-based technology? In Chmiel N, Fraccaroli F, Sverke M (Eds.). An introduction to work and organizational psychology: An international perspective. 2017 London: Wiley Blackwell


7. Solovieva TI, Dowler DL,Walls RT. Employer benefits from making workplace accommodations. Disability and Health Journal. 2011; 4: 39–45


8. Corbičre M, Villotti P, Lecomte T, Bond GR, Lesage A, Goldner EM. Work accommodations and natural supports for maintaining employment. Psychiatric Rehabilitation Journal, 2014; 37:90-98


9. Colella AJ, Bruyčre SM. Disability and employment: New directions for industrial and organizational psychology. In Zedeck S. (Ed.). APA handbook of industrial and organizational psychology. 2011 (Vol. 1, pp. 473–504). American Psychological Association, Washington, DC: US

10. Vornholt K, Uitdewilligen S, Nijhuis FJN. Factors affecting the acceptance of people with disabilities at work: A literature review. Journal of Occupational Rehabilitation, 2013; 23:463–475

11. Chan F, Strauser D, Maher P, Lee E-J, Jones R, Johnson ET. Demand-side factors related to employment of people with disabilities: A survey of employers in the Midwest region of the United States. Journal of Occupational Rehabilitation, 2010;20(4):412-419


12. Copeland J, Chan F, Bezyak J, Fraser RT. Assessing cognitive and affective reactions of employers toward people with disabilities in the workplace. Journal of Occupational Rehabilitation, 2010; 20(4):427-434

13. Kaye H, Jans L, Jones E. Why don’t employers hire and retain workers with disabilities? Journal of Occupational Rehabilitation, 2011; 21:526–536

14. Rao D, Horton RA, Tsang HWH, Shi K, Corrigan PW. Does individualism help explain differences in employers’ stigmatizing attitudes toward disability across Chinese and American cities? Rehabilitation Psychology, 2010; 55:351–359

15. Fraser R, Ajzen I, Johnson K, Hobert J, Chan F. Understanding employers' hiring intentions in relation to qualified workers with disabilities. Journal of Vocational Rehabilitation, 2011; 35:1-11

16. Jasper CR, Waldhart P. Employer attitudes on hiring employees with disabilities in the leisure and hospitality industry. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 2013;25(4):577-594

17. Tse S. What do employers think about employing people with experience of mental illness in New Zealand workplaces? Work, 2004; 23:267–274

18. Shankar J, Liu L, Nicholas D, Warren S, Lai D, Tan S, Zulla R, Couture J, Sears A. Employers’ perspectives on hiring and accommodating workers with mental illness. SAGE Open, 2014; 4:1- 13

19. Prince MJ. Persons with invisible disabilities and workplace accommodation: Findings from a scoping literature review. Journal of Vocational Rehabilitation, 2017; 46:75- 86

20. Santuzzi AM, Waltz PR, Finkelstein LM, Rupp DE. Invisible disabilities: Unique challenges for employees and organizations. Industrial and Organizational Psychology, 2014; 7:204–219

21. Munir F, Leka S, Griffiths A. Dealing with self-management of chronic illness at work: Predictors for self-disclosure. Social Science & Medicine, 2005; 60:1397–1407

22. Corbičre M, Negrini A, Durand MJ, St-Arnaud L, Briand C, Fassier JB, Lachance JP. Development of the return-to-work obstacles and selfefficacy scale (ROSES) and validation with workers suffering from a common mental disorder or musculoskeletal disorder. Journal Of Occupational Rehabilitation, 2017; 27:329-341


Svęši

  • Gušrśnartśn 1 | 105 Reykjavķk
  • sķmi 535 5700
  • Kt. 440608-0510
  • virk@virk.is

Opnunartķmi skrifstofu: 9:00 - 16:00 (15:00 į föstudögum)