Vinnutengd streita - Orsakir, ˙rrŠ­i og ranghugmyndir

Dr. Ingibj÷rg H. Jˇnsdˇttir forst÷­uma­ur Institutet f÷r Stressmedicin og prˇfessor vi­ Hßskˇlann Ý Gautaborg

äHugtaki­ streita er flˇki­, ekki sÝst vegna ■ess a­ fˇlk leggur mj÷g mismunandi skilning Ý or­i­ sjßlft, allt eftir ■vÝ hvert samhengi­ er. HŠgt er a­ einfalda myndina og skipta hugtakinu andleg streita upp Ý streitußlag, streituskynjun, streituheg­un, lÝkamleg ßhrif streitu og sÝ­ast en ekki sÝst aflei­ingar langvinns streitußlags sem lÝka mß kalla streitutengda vanheilsu. Ůar getur bŠ­i veri­ um a­ rŠ­a lÝkamlega e­a andlega vanheilsu. Streitußlag Ý n˙tÝma samfÚlagi getur ■vÝ komi­ fram sem andleg einkenni af řmsu tagi ■ar me­ tali­ ■unglyndi og kvÝ­i en rannsˇknir hafa sřnt fram ß a­ andleg streita er einnig tengd m÷rgum ÷­rum einkennum og sj˙kdˇmum, ■ar me­ tali­ řmsum verkjasj˙kdˇmum, sykursřki, hŠkkun blˇ­■rřstings og me­fylgjandi hjarta- og Š­asj˙kdˇmum. (Brunner & Kivimaki, 2013; Hamer, Kivimaki, Stamatakis, & Batty, 2012; Madsen et al., 2017).

N˙tÝma samfÚlag hefur ßhrif ß okkur

┴ sÝ­ustu ßratugum hafa ßtt sÚr sta­ gÝfurlegar breytingar Ý lÝfi fˇlks. N˙tÝma tŠknivŠ­ing og al■jˇ­avŠ­ing hafa haft mikil ßhrif ß okkur og lÝkt og Ý byrjun 18. aldar og 19. aldar kemur ■a­ til me­ a­ taka tÝma a­ a­lagast ■essum breytingum. Breytingarnar eru hra­ar og ■a­ ver­ur erfi­ara og erfi­ara a­ a­lagast ■vÝ gÝfurlega upplřsingaflŠ­i sem ß sÚr sta­ Ý kringum okkur. Vi­ eigum lÝka erfitt me­ a­ a­laga okkur ■eim sveigjanleika sem okkur bř­st Ý dag. Sum st÷rf hafa ■rˇast ■annig a­ of mikill sveigjanleiki er til sta­ar, nokku­ sem gerir fˇlki erfitt fyrir a­ draga lÝnur milli vinnutÝma og frÝtÝma. A­rir hˇpar i samfÚlaginu glÝma vi­ of lÝtinn sveigjanleika og ■eir einstaklingar rß­a oft litlu um hvernig vinnan er unnin. Ůa­ getur oft veri­ flˇki­ a­ ˙tskřra ■essi ferli vegna ■ess a­ bŠ­i of mikill og of lÝtill sveigjanleiki getur haft neikvŠ­ ßhrif ß lÝ­an fˇlks.

Annar mikilvŠgur ■ßttur sem kemur til me­ a­ hafa stˇr ßhrif ß vinnumarka­inn er breytingin sem er a­ ver­a ß aldursamsetningunni Ý heiminum. Ůessi breyting hefur m.a. ■au ßhrif a­ mun fleiri einstaklingar koma til me­ a­ ver­a yfir 100 ßra gamlir og margir koma til me­ a­ ■urfa ß heilbrig­is■jˇnustu og ÷ldrunar■jˇnstu a­ halda. Ef liti­ er til ■ess mannafla sem stendur vinnumarka­inum til bo­a, ■ß munu hlutfallslega fŠrri einstaklingar koma til me­ a­ vinna ■au st÷rf sem ver­a a­ vera til sta­ar svo a­ samfÚlagi­ geti bo­i­ upp ß ■ß ■jˇnustu sem fˇlk ■arfnast; skˇlastarfsemi, fÚlagsmßla■jˇnustu, heilbrig­is■jˇnustu og ÷ldrunar■jˇnustu.

Vinnusta­urinn

SamfÚlagsbreytingar hafa au­vita­ haft gÝfurleg ßhrif ß vinnusta­inn. M÷rg st÷rf eru or­in flˇknari og einfaldari st÷rf eru m÷rg hver ekki til sta­ar lengur. Rannsˇknir ß streituv÷ldum ß vinnust÷­um hafa aukist og kunnßttan er meiri n˙ en fyrir 10-15 ßrum sÝ­an (Theorell et al., 2015). Ůeir ■Šttir sem hafa veri­ mest rannsaka­ir eru miklar vinnukr÷fur og andlegt ßlag. Kr÷fur einar og sÚr eru ■ˇ sjaldan einhli­a skřring ß streitutengdum einkennum. NŠgur sveigjanleiki og gott skipulag geta komi­ Ý veg fyrir a­ miklar kr÷fur hafi neikvŠ­ ßhrif ß lÝ­an fˇlks. ┴lag samanbori­ vi­ umbun, einelti, ˇrÚttlŠti, ˇljˇsar vinnulřsingar, lÚleg samskipti, ˇskřra stjˇrnarhŠtti og lÚlegt skipulag eru a­rir ■Šttir sem klßrlega hafa veri­ tengdir vi­ aukna tÝ­ni streitutengdra einkenna ß vinnust÷­um (Vingňrd, et al 2015). A­stŠ­ur Ý einkalÝfi hafa augljˇslega lÝka ßhrif ß lÝ­an fˇlks en vita­ er a­ ef a­stŠ­ur eru hagstŠ­ar ß vinnusta­ ■ß heldur fˇlk gˇ­ri heilsu, ■rßtt fyrir a­ erfi­ar a­stŠ­ur Ý einkalÝfi.

Nřjar rannsˇknir sřna Ý auknum mŠli a­ starfshŠttir, ˇljˇs stjˇrnun ß vinnusta­, forsendur stjˇrnenda, ˇljˇs markmi­ og ˇljˇsar vinnulřsingar eru ■eir ■Šttir sem huga ber a­ til a­ efla heilsu ß vinnusta­ og koma Ý veg fyrir streitu hjß starfsfˇlki. SÚrstaklega hafa rannsˇknir ß a­stŠ­um stjˇrnanda veri­ Ý fˇkus. Eitt dŠmi um ■etta er s˙ umrŠ­a um ■a­ hversu marga starfsmenn einstaklingur getur haft sem nßnasti yfirma­ur. Stjˇrnun ß stŠrri starfsmannahˇp en 35-40 manns gefur litla sem enga m÷guleika ß a­ geta gert ■a­ sem Štlast er til mi­a­ vi­ stŠr­ hˇpsins. Ůetta er au­vita­ breytilegt eftir vinnust÷­um en ■essi vi­mi­un er talin frekar algild.

Konur og vinnutengt streitußlag. Kyni­ e­a starfi­?

Konur eru almennt meira frß vinnu vegna andlegs ßlags og streitutengdra einkenna og umrŠ­an hefur lengi sn˙ist um hva­a ■Šttir valdi ■essum mun. Nřjar rannsˇknir benda til a­ sko­a ver­i a­ra ■Štti en kyni­. Vinnusta­ir me­ mŠlanlegt meira sßlfrŠ­ilegt ßlag og verri vinnuskilyr­i eru oftar en ekki vinnusta­ir ■ar sem konur eru Ý meirihluta. Ůetta er lÝklega ein mikilvŠgasta ßstŠ­an fyrir ■vÝ afhverju konur ■jßst oftar af streitutengdum einkennum. MikilvŠgt er a­ hafa Ý huga Ý ■essu sambandi a­ ■a­ skiptir litlu mßli hvort um konu e­a karlmann sÚ a­ rŠ­a ß ■essum vinnust÷­um. Ef konur eru Ý meirihluta ß ■essum vinnust÷­um eru konur einnig i meirihluta hva­ streitutengd einkenni og ge­raskanir vegna streitußlags var­ar (Sverke, et al 2016).

Skˇlar og heilbrig­iskerfi­, kirkjan og fÚlagsmßlakerfi­ eru ■eir vinnusta­ir sem nefndir eru Ý ■essu samhengi. ═ ÷llum ■essum tilfellum er meirihluti starfsmanna konur. Ůegar a­stŠ­ur hva­ var­ar ßlag, skipulag, ˇljˇsar vinnulřsingar, stu­ning vi­ starfsmenn og forsendur yfirmanna eru mŠldar, kemur Ý ljˇs stˇr munur ß milli vinnusta­a ■ar sem konur eru oftar Ý meirihluta mi­a­ vi­ vinnusta­i ■ar sem fleiri karlmenn eru vi­ st÷rf (Bj÷rk & Hńrenstam, 2016; Corin & Bj÷rk, 2016). SÚrstaklega kemur ■etta Ý ljˇs ■egar liti­ er til stu­nings vi­ yfirmenn og hversu marga starfsmenn hver yfirma­ur ber ßbyrg­ ß. Hjß hinu opinbera, sÚrstaklega ■egar um er a­ rŠ­a skjˇlstŠ­ingast÷rf, eru yfirmenn oft ßbyrgir fyrir 50-100 starfsm÷nnum en t÷lur sem ■essar sjßst afar sjaldan Ý ÷­rum geirum. Samhli­a ■essu er stu­ningur vi­ ■essa yfirmenn mun minni en sß stu­ningur sem stjˇrnendur Ý ÷­rum geirum fß, t.d frß mannau­sdeildum. Sem er merkilegt ■ar sem reyndin Štti a­ vera ÷fug, ■.e. fleiri starfsmenn, ■eim mun meiri stu­ningur. Ůegar bŠtt er vi­ ßlagi vegna heimilis og barna, ■ß stendur eftir s˙ spurning hversu miki­ af ■eim kynjamun sem vi­ sjßum hva­ var­ar algengi streitutengdra einkenna skřrist af hreinum kynjamun en ekki af vinnuskilyr­um og mismunandi ßlagi.

Brřnt er a­ beina umrŠ­unni um streituvalda ß vinnusta­, a­stŠ­um stjˇrnenda og kynjamuninn i rÚttan farveg. A­ vi­ gerum okkur grein fyrir raunverulegum ors÷kum ■ess a­ konur eru Ý meirihluta hva­ var­ar veikindafjarveru, oft langtÝma vegna streitutengdra einkenna. Ef vi­ h÷ldum ßfram a­ leita skřringar Ý lÝfe­lisfrŠ­i kvenna e­a a­ konur skuli ekki ■ola streitu- ßlag eins vel og karlmenn, komum vi­ ekki til me­ a­ leysa streituvandamßlin ß vinnust÷­um.

Ůa­ sama gildir um sto­kerfissj˙kdˇma. ═ skřrslu frß sŠnska Arbetsmilj÷verket er sřnt fram ß a­ ■a­ eru frekar a­stŠ­ur en sjßlft kyni­ sem skřrir hŠrri tÝ­ni sto­kerfisvandamßla me­al kvenna. Konur eru einfaldlega oftar a­ vinna vi­ endurtekningar og einhŠf st÷rf sem geta haft slŠm ßhrif ß v÷­va vegna of mikils ßlags. Ef karlmenn myndu vinna svipa­a vinnu eru lÝkurnar ß sto­kerfisvandamßli ■Šr s÷mu og fyrir konur. HÚr skiptir hreyfing miklu mßli. BŠ­i konur og karlar vŠru betur sett ef hreyfing vŠri stundu­ reglulega til a­ koma Ý veg fyrir sto­kerfisvandamßl.

FjarlŠgja steininn e­a a­laga skˇinn a­ steininum?

Allt frß ■vÝ a­ streituvandamßl og fjarvistir s÷kum sto­kerfisvandamßla og ge­raskana hafa aukist hefur ßherslan veri­ a­ einblÝna ß einstaklingsbundin ˙rrŠ­i. Streitunßmskei­, hugrŠn atferlisme­fer­, sjßlfsbeiting, hreyfing og ßrvekni (Mindfulness) eru nokkur af m÷rgum ■eim annars ßgŠtu ˙rrŠ­um sem notu­ hafa veri­ till a­ styrkja einstaklinga til a­ takast betur ß vi­ streitu og ßlag. ┴gŠti ■essara ˙rrŠ­a hafa veri­ sta­fest me­ vÝsindalegum rannsˇknum ■ˇ svo a­ ■Šr sÚu misjafnar hva­ var­ar ßhrif mi­a­ vi­ hva­a ■Šttir eru mŠldir. Ůessi mikla ßhersla ß einstaklingsbundin ˙rrŠ­i hefur or­i­ til ■ess a­ ßherslan ß a­ sko­a raunverulegar orsakir ■ess a­ streitan hefur aukist ß vinnust÷­um hefur ekki veri­ til sta­ar i sama mŠli. Ůessu mß lÝkja vi­ skˇ sem er fullur af steinum. ═ sta­inn fyrir a­ gera tilraun til a­ fjarlŠgja steinana ˙r skˇnum ■ß a­lagar ma­ur skˇinn a­ steinunum.

S˙ hra­a ■rˇun sem ßtt hefur sÚr sta­ ß vinnust÷­um, sÚrstaklega Ý st÷rfum sem krefjast mikils hva­ var­ar samskipti vi­ a­ra starfsmenn e­a skjˇlstŠ­inga, hefur or­i­ til ■ess a­ vinnuskipulag hefur breyst. Margir starfsmenn b˙a vi­ a­stŠ­ur ■ar sem starfi­ er Ýlla skipulagt, stu­ningur lÝtill, samskiptin lÚleg og vinnuhˇpurinn hefur ekki t÷k ß a­ samrŠma sÝn st÷rf. A­ halda undir ■essum kringumstŠ­um a­ einstaklingsbundin ˙rrŠ­i eins og ßrvekni, hugrŠn atferlisme­fer­ e­a hreyfing geti laga­ ■essi skipulagsmßl er nokku­ merkilegt en ■a­ er nßkvŠmlega ■a­ sem hinga­ til hefur veri­ gert.

Vi­ h÷fum einfaldlega veri­ svo upptekin af ■vÝ a­ einblÝna ß ■essi einstaklings˙rrŠ­i a­ enginn hefur teki­ eftir steinunum Ý skˇnum. Ůa­ er nßtt˙rulega ˙tiloka­ a­ hŠgt sÚ a­ frÝa sig ßbyrg­ ß ■vÝ a­ hagrŠ­a starfsskilyr­um og sty­ja yfirmenn til ■ess a­ ■eir geti unni­ vinnu sÝna me­ ■vÝ a­ senda starfsfˇlki­ ß streitunßmskei­ e­a ni­urgrei­a kort Ý lÝkamsrŠkt. Ůa­ er ljˇst a­ breyta ver­ur um stefnu Ý ■essum mßlum og breyta ßherslum.

UmrŠ­an hefur breyst Ý SvÝ■jˇ­ og skilningur aukist ß ■vÝ a­ a­rar nßlganir eru nau­synlegar. Ůetta hefur leitt til ■ess a­ nř regluger­ tˇk gildi ß sÝ­asta ßri (Organisatorisk och social arbetsmilj÷ (AFS 2015:4); www.sv.se). Ůessi regluger­ einblÝnir ß starfshŠtti og skilyr­i ß vinnusta­ Ý sta­inn fyrir a­ einblÝna ß a­ einstaklingurinn sÚ vandamßli­. ┴hersla er l÷g­ ß vinnusta­inn, vinnuskilyr­i og forsendur fyrir a­ starfsmenn og stjˇrnendur geti stunda­ vinnu sÝna. Ůessi nřja regluger­ kemur til me­ a­ hafa mikil ßhrif ß starfshŠtti stjˇrnenda og skipulagningu ß vinnust÷­um og stu­ningur frß sÚrfrŠ­ingum Ý mannau­sdeildum og ÷­rum sÚrfrŠ­ingum er mikilvŠgur Ý ■essu ferli.

┴byrg­ starfsmanna og einstaklings■Šttir

┴herslubreyting frß einstaklings˙rrŠ­um til ■ess a­ horfa frekar til skilyr­a og forsenda ß vinnusta­, gerir ekki einstaklings˙rrŠ­in minna mikilvŠg. Vinnuveitandinn er ßbyrgur fyrir a­ skapa forsendur fyrir a­ starfsfˇlk geti unni­ sÝn st÷rf og a­ fˇlk geti sta­i­ undir ■eim kr÷fum sem ger­ar eru til ■ess. Heilsuefling ß vinnusta­ er mikilvŠg og samkvŠmt l÷gum ß vinnuveitandi a­ stu­la a­ umhverfi sem eflir heilsu og kemur Ý veg fyrir slys og veikindi hjß starfsfˇlki. Ůa­ er samt sem ß­ur ßhyggjuefni a­ heilsuefling ß vinnust÷­um er sÝfellt tengd einstaklings■ßttum eins og hreyfingu, hollu matarrŠ­i og tˇbaksv÷rnum. Efling hˇpa og bŠtt vinnuskilyr­i er alveg jafn mikilvŠg en ■etta er a­ m÷rgu leyti nřtt vi­horf. Ůa­ er mun einfaldara a­ vinna me­ heilsueflingu einstaklinga og s˙ hugsun a­ ßherslubreyting ver­i a­ eiga sÚr sta­ yfir Ý a­ bŠta vinnuskilyr­i kemur til me­ a­ taka tÝma. Ůetta stafar me­al annars af ■vÝ a­ ■eir ■Šttir eru minna ■ekktir og a­fer­irnar nřjar og flˇknar. Ůa­ er mun einfaldara a­ vinna me­ ■Štti sem fˇlk kannast vi­ og vir­ast einfaldari. Ůessi ßherslubreyting kemur til me­ a­ taka langan tÝma og krefst hugrekkis og ■olinmŠ­i.

Heilsuefling einstaklinga er alltaf jafn mikilvŠg en h˙n getur aldrei komi­ Ý sta­ ■ess a­ huga a­ a­stŠ­um ß vinnusta­. Einstaklingsmi­u­ nßlgun nŠgir ekki ein og sÚr til a­ koma Ý veg fyrir streitu e­a fjarvistir vegna streitu. Vi­ megum ekki gleyma a­ heilsuefling ß vinnust÷­um er sameiginlegt verkefni vinnuveitenda og starfsmanna. Starfsmenn bera ßbyrg­ ß eigin heilsu og bera ßbyrg­ ß a­ vera Ý stakk b˙nir a­ vinna ■ß vinnu sem Štlast er til af ■eim. Vinnuveitandinn er a­ sama skapi skyldugur til ■ess a­ skapa forsendur fyrir ■vÝ a­ fˇlk geti unni­ ■a­ starf sem Štlast er til af ■eim.

Forvarnir sem mi­a a­ einstaklingum eru mikilvŠgar og ■a­ eru margar nßlganir bŠ­i andlegar og lÝkamlegar sem hafa gˇ­ ßhrif ß lÝ­an og heilsu. Tengsl hreyfingar og streitu eru vel ■ekkt og ljˇst a­ hreyfing er mikilvŠgur ■ßttur forvarna og me­fer­ar ß streitutengdum sj˙kdˇmum. MikilvŠgasta ßstŠ­a ■ess a­ nota hreyfingu vi­ andlegri streitu og streitutengdum sj˙kdˇmum eru ■au sterku tengsl sem hreyfing hefur vi­ fj÷lmarga sj˙kdˇma tengdum streitu. HÚr er ßtt vi­ sykursřki, hjarta- og Š­asj˙kdˇma og hina řmsu verkjasj˙kdˇma. Regluleg hreyfing er einn mikilvŠgasti ■ßtturinn hva­ var­ar forvarnir gegn ■essum sj˙kdˇmum og er ■ess vegna nau­synleg ÷llum ■eim sem eiga vi­ streituvandamßl a­ strÝ­a.

Samantekt

äBlindan skal ß braut lei­aô. ┴herslubreytingáfrß einstaklings˙rrŠ­um tilá■ess a­ einblÝna meira ß starfsskilyr­i ogáforsendur stjˇrnanda eru nau­synlegar. Nřá■ekking, a­rar ßherslur og nřjar a­fer­iráeru nau­synlegar. Ůa­ krefst hugrekkisáa­ hefja ■etta ferli og ■olinmŠ­i a­ gera sÚr grein fyrir a­ ■essi vinna kemur tiláme­ a­ taka tÝma. Samvinna allra a­ila ßávinnumarka­num er nau­synleg og gˇ­ásamskipti einnig. MikilvŠgt er a­ hugaásÚrstaklega a­ starfsumhverfi kvenna.áH÷fum Ý huga a­ ef konur og karlar mynduávinna vi­ s÷mu skilyr­i eru lÝkurnar ßástreitutengdum einkennum ■Šr s÷mu. Ůa­áer nau­synlegt a­ vi­ ßttum okkur ß ■essari sta­reynd og a­ umrŠ­an fŠrist frß ■vÝ a­átala um veikleika kvenna yfir Ý a­ rŠ­a meiraáum a­stŠ­ur og forsendur ß vinnusta­numá■ar sem konur eru Ý meirihluta.

Vi­ berum ÷ll ßbyrg­ ß a­ skapa ÷rugganáog eflandi vinnusta­ og vi­ getum Ý sameininguáfjarlŠgt alla steina, stˇra sem litlaásem a­ lenda Ý skˇnum.

Greinin birtist Ýáßrsriti VIRK 2017á- sjß fleiri ßhugaver­ar greinará˙r ßrsritinu hÚr.

Heimildirá

Bj÷rk, L., & Hńrenstam, A. (2016). Differences in organizational preconditions for managers in genderized municipal services. Scandinavian Journal of Management, 32(4), 209-219.

Brunner, E. J., & Kivimaki, M. (2013). Epidemiology: work-related stress and the risk of type 2 diabetes mellitus. Nat Rev Endocrinol, 9(8), 449-450. doi:10.1038/ nrendo.2013.124

Corin, C., & Bj÷rk, L. (2016). Job Demands and Job Resources in Human Service Managerial Work An External Assessment Through Work Content Analysis. Nordic journal of working life studies, 6(4).

Hamer, M., Kivimaki, M., Stamatakis, E., & Batty, G. D. (2012). Psychological distress as a risk factor for death from cerebrovascular disease. CMAJ, 184(13), 1461-1466. doi:10.1503/cmaj.111719

Madsen, I. E., Nyberg, S. T., Magnusson Hanson, L. L., Ferrie, J. E., Ahola, K., Alfredsson, L.et al. Consortium, I. P.-W. (2017). Job strain as a risk factor for clinical depression: systematic review and meta-analysis with additional individual participant data. Psychol Med, 1-15. doi:10.1017/S003329171600355X

Sverke, M. et. al. (2016). Kvinnors och mńns arbetsvillkor ľ betydelsen av organisatoriska faktorer och psykosocial arbetsmilj÷ f÷r arbetsoch hńlsorelaterade utfall. Arbetsmilj÷verket, Stockholm Sweden.

Theorell, T., Hammarstrom, A., Aronsson, G., Traskman Bendz, L., Grape, T., Hogstedt, C., Hall, C. et al. (2015). A systematic review including meta-analysis of work environment and depressive symptoms. BMC Public Health, 15, 738. doi:10.1186/s12889-015-1954-4

Vingňrd, E. et al (2015). Psykisk ohńlsa, arbetsliv och sjukfrňnvaro. Forte, Stockholm, Sweden

SvŠ­i

  • Gu­r˙nart˙n 1 | 105 ReykjavÝk
  • sÝmi 535 5700
  • Kt. 440608-0510
  • virk@virk.is

OpnunartÝmi skrifstofu: 9:00 - 16:00 (15:00 ß f÷stud÷gum)