Heilsuhjˇl heilbrig­ara lÝfs

Heilsuhjˇl heilbrig­ara lÝfs
Huber ß afmŠlisrß­stefnu VIRK 2018

Machteld Huber lŠknir og heimspekingur, Institute of Positive Health

┴ri­ 1948 gaf Al■jˇ­aheilbrig­isstofnunin ˙t a­ heilbrig­i vŠri ■a­ a­ njˇta fullkomlega lÝkamlegrar, andlegrar og fÚlagslegrar vellÝ­an en ekki einungis ■a­ a­ vera laus vi­ sj˙kdˇma (WHO, 1948).

N˙ er tali­ a­ ■essi skilgreining ß heilsu eigi tŠpast lengur vi­ ■ar sem mikill fj÷ldi einstaklinga Ý dag tekst ß vi­ langvinna sj˙kdˇma eins og t.d. hßan blˇ­■rřsting og sykursřki. A­ nß fullkominni vellÝ­an sÚ ˇraunhŠft markmi­ sem geti valdi ■vÝ a­ einstaklingur lÝti st÷­ugt ß sig sem sj˙kling og yfirfŠri stjˇrnina ß eigin lÝfi yfir ß heilbrig­isstarfsmann, upplifi sig hjßlparlausan.á

Me­ jßkvŠ­ri heilsunßlgun er teki­ anna­ sjˇnarhorn. Athygli er ekki beint a­ sj˙kdˇminum heldur ß einstaklinginn sjßlfan, styrkleika hans og hva­ geri lÝf hans innihaldsrÝkt. Machteld Huber, hollenskur heimilislŠknir og frŠ­ima­ur, setti fyrst fram hugtaki­ jßkvŠ­ heilsa. ═ Hollandi fer ßhugi fyrir nßlgun jßkvŠ­rar heilsu ÷rt vaxandi, ekki bara inn ß heilbrig­isstofnunum heldur einnig Ý skˇlum, ß vinnust÷­um, Ý fÚlagslega kerfinu og Ý ÷­rum stofnunum. Ůegar hefur ein sřsla Ý Hollandi, Limburgh, hafi­ innlei­ingu ß jßkvŠ­ri heilsu ß ÷llu stigum ■jˇ­fÚlagsins og er lokamarkmi­i­ a­ breyta ■vÝ hvernig almenningur sem og heilbrig­isfˇlk nßlgast heilbrig­i, ■.e. me­ ■vÝ a­ beina athyglinni a­ einstaklingnum en ekki eing÷ngu a­ sj˙kdˇminum.

A­ stjˇrna sinni eigin heilsu

Heilsa felur meira Ý sÚr en a­ vera veikur e­a ekki veikur. A­alatri­i­ er hvernig einstaklingnum lÝ­ur og jßkvŠ­ heilsa snřr einmitt a­ ■vÝ. Til ■ess a­ sko­a betur jßkvŠ­a heilsu er stu­st vi­ heilsuhjˇli­. Machteld Huber, fyrrverandi heimilislŠknir, frŠ­ima­ur og h÷fundur heilsuhjˇlsins ˙tskřr­i jßkvŠ­a heilsu Ý stuttu vi­tali.

Hva­ er jßkvŠ­ heilsa nßkvŠmlega?
äFyrir ekki svo l÷ngu lŠr­u nemendur Ý lŠknisfrŠ­i a­ ■a­ a­ vera heilbrig­ur fŠli Ý sÚr a­ vera ekki veikur. Sem ungur heimilislŠknir lenti Úg sjßlf nokkrum sinnum Ý alvarlegum veikindum. ═ ■eim veikindum uppg÷tva­i Úg a­ ■essi fullyr­ing um heilbrig­i vŠri ekki rÚtt. Jafnvel ■ˇ a­ Úg vŠri a­ kljßst vi­ lÝkamleg veikindi gŠti mÚr samt li­i­ vel.

═ samt÷lum mÝnum vi­ a­ra Ý svipa­ri st÷­u, var­ Úg v÷r vi­ s÷mu upplifun, ■.e. a­ manni gŠti li­i­ vel ■rßtt fyrir veikindi. Heilbrig­i snřr a­ lÝfinu Ý heild, ■a­ snřst um meira en bara lÝkamlega heilsu. ╔g ßtta­i mig ß ■vÝ a­ ■rautseigja skiptir miklu mßli. Hversu heilbrig­ur finnst ■Úr ■˙ vera? Hva­ er ■a­ sem ■˙ getur gert ■rßtt fyrir veikindi? Hvernig getur ■˙ styrkt ■ig? Ůa­ er s˙ nßlgun a­ horfa ß einstaklinginn Ý vÝ­ara samhengi og ß jßkvŠ­ari hßtt sem jßkvŠ­ heilsa byggir ß,ö segir Machteld Huber.

Ů˙ hefur nefnt ■a­ a­ vera veikur sÚ ekki ■a­ sama og a­ vera me­ sj˙kdˇm. Hva­ meinar ■˙ me­ ■vÝ?
äA­ vera veikur er Ý raun og veru eitthva­ anna­ en a­ vera me­ sj˙kdˇm. ═ byrjun ertu raunverulega veikur. Ů˙ fŠr­ sj˙kdˇmsgreiningu og Ý kj÷lfari­ me­fer­. En ■ˇ a­ ■˙ nßir ekki fullum bata strax e­a munir kannski aldrei nß ■Úr a­ fullu lÝkamlega, ver­ur ■˙ eftir vissan tÝma ekki bara veikur einstaklingur. Anna­ Ý lÝfi ■Ýnu skiptir mßli, t.d. fÚlagsleg samskipti vi­ a­ra og vi­horf ■itt til lÝfsins. Ůessi atri­i fara a­ vera meira Ý forgrunni eftir ■vÝ sem tÝminn lÝ­ur og ■˙ a­lagar ■ig a­ veikindum ■Ýnum.ö

6 vÝddir heilsuhjˇlsins

Hvernig er unni­ me­ heilsuhjˇli­ Ý jßkvŠ­ri heilsu?
ä═ ■eim tilgangi a­ gera jßkvŠ­a heilsu ß■reifanlega ■rˇu­um vi­ heilsuhjˇl. Ůa­ hjßlpar manni til a­ sko­a sjßlfan sig og spyrja spurninga eins og: Hvernig lÝ­ur mÚr, hva­ get Úg og hva­ vil Úg sjßlf(ur) gera til a­ bŠta mÝna lÝ­an?á

Hjˇli­ samanstendur af sex svi­um e­a vÝddum og ein spurning er mi­lŠg fyrir hverja vÝdd:

  1. Hvernig lÝ­ur mÚr lÝkamlega?
  2. Hvernig lÝ­ur mÚr andlega?
  3. Hvernig lÝt Úg ß framtÝ­ina?
  4. Tekst mÚr a­ njˇta lÝfsins?
  5. Er Úg Ý gˇ­u sambandi vi­ a­ra?
  6. Get Úg sÚ­ um mig sjßlfa(n)?

Me­ ■vÝ a­ svara spurningalista sem hanna­ur var til a­ nota samhli­a heilsuhjˇlinu er hŠgt a­ finna hvar ma­ur er staddur Ý hverri vÝdd fyrir sig. Mismunandi sta­hŠfingar eru metnar eins og t.d.: ä╔g tel mig heilsuhrausta(n)ö, ä╔g finn fyrir lÝfsgle­iö, äŮegar Úg vakna ß morgunana hlakka Úg til dagsinsö, äMÚr lÝ­ur vel Ý eigin skinniö, ä╔g ß nˇgan pening til a­ geta greitt reikningana mÝnaö, ä╔g er Ý gˇ­u sambandi vi­ a­raö, ä╔g get sÚ­ um mig sjßlfa(n)ö.

Me­ ■vÝ a­ tengja sv÷r ˙r spurningalistanum vi­ heilsuhjˇli­ er hŠgt a­ fß gˇ­a innsřn Ý st÷­u mßla var­andi heilbrig­i eins og ■a­ er skilgreint samkvŠmt jßkvŠ­ri heilsu. ═ framhaldi er hŠgt a­ sko­a hvernig hŠgt er a­ bŠta heilbrig­i ß řmsum vÝddum. HŠgt er a­ velja hva­a vÝdd ma­ur vill vinna me­ en ef unni­ er me­ eina vÝdd eru lÝkur ß a­ sta­a mßla Ý ÷­rum vÝddum batni samhli­a ■ar sem vÝddirnar sex hanga saman. Ůß er hŠgt a­ svara spurningalistanum seinna til a­ sko­a hvernig manni mi­ar.

Heilsuhjˇli­ gerir ■Úr kleift a­ vinna me­ mismunandi ■Štti hjß sjßlfum/sjßlfri ■Úr. Heilbrig­isstarfsmenn, vinir e­a fj÷lskyldume­limir geta einnig a­sto­a­ ■ig vi­ a­ finna ˙t hvers ■˙ ■arfnast til a­ bŠta lÝ­an ■Ýna. Ůannig ÷­last ■˙ meiri ■rautseigju og lŠrir hvernig ■˙ getir bŠtt lÝ­an ■Ýna jafnvel ■ˇ a­ ■˙ sÚrt veik(ur).ô

Gagnast ÷llum

Hverjum er heilsuhjˇli­ Štla­?
äŮa­ getur gagnast ÷llum a­ fylla ˙t heilsuhjˇli­, jafnvel ■ˇ a­ vi­ sÚum heilbrig­ og hraust. Vi­ erum ekki v÷n a­ gefa sjßlfum okkur gaum. Spurningalistinn gefur okkur tŠkifŠri til a­ staldra vi­ og sko­a řmsa ■Štti hjß okkur sjßlfum. Jafnvel ■ˇ a­ ■Úr lÝ­i vel, getur ■˙ sett ■Úr lÝtil markmi­. ╔g lŠt heilbrig­isstarfsmenn e­a stefnumˇtandi a­ila einnig fylla ˙t heilsuhjˇli­. ╔g heyri oft: äMÚr gengur bara ßgŠtlega, sko.ö Ůanga­ til ■eir ßtta sig ß ■vÝ a­ ■eir gefa nßnum tengslum vi­ vini og fj÷lskyldu ekki mikinn gaum ß me­an ■eir myndu Ý raun vilja hl˙a a­ ■eim.ô

A­ vinna me­ sÝna eigin heilsu, hvernig gerir ma­ur ■a­?
äEkki mikla ■etta fyrir ■Úr. Ef ■˙ vilt hitta vini ■Ýna oftar, reyndu ■ß a­ skipuleggja hitting me­ gˇ­um vini Ý hverri viku. Viltu stunda meiri hreyfingu? Taktu ■ß frß tÝma Ý hverri viku til a­ hreyfa ■ig. Ef ■˙ stendur vi­ ■essi litlu ßform og framkvŠmir ■au Ý nokkrar vikur muntu taka eftir ■vÝ a­ ■˙ ert smßm saman a­ ■rˇa me­ ■Úr nřjar venjur. LÝtil skref geta stundum skipt sk÷pum. Ef ■˙ tekur ■essi skref ■egar ■˙ ert sjßlf(ur) tilb˙in(n) ver­ur ■˙ heilbrig­ari, gla­ari og me­ meiri ■rautseigju. En, ■etta er au­vita­ val.ö

äHva­ skiptir ■ig allra mestu mßli Ý lÝfinu?ô

Ůa­ er ÷rugglega ekki alltaf einfalt a­ vinna me­ sÝna eigin heilsu?
äŮa­ er ekki ÷llum augljˇst a­ taka skrefi­ og horfa Ý spegilinn. Heilbrig­isstarfsmenn geta veri­ vakandi og reynt a­ taka eftir merkjum. Eru ■a­ raunverulega verkirnir sem valda vanlÝ­an? E­a geta aukin fÚlagsleg samskipti bŠtt st÷­u einstaklingsins? Vi­ ■urfum lÝka sjßlf a­ vera vakandi. Fylltu ˙t heilsuhjˇli­ me­ eldri borgara sem er m÷gulega einmana. Ůa­ getur veri­ kveikjan a­ samtali um ßkve­nar ˇskir ä╔g myndi svo gjarnan vilja sjß sveitina mÝna einu sinni enn.ô Ůegar ■˙ ■ekkir ■essar ˇskir getur ■˙ a­sto­a­ vi­ a­ lßta ■Šr rŠtast. Ekki ■r÷ngva neinu upp ß fˇlk. Ůa­ a­ fylla ˙t heilsuhjˇli­ getur veri­ konfronterandi. Ů˙ getur ■ˇ lagt ■a­ til, ■a­ getur veri­ byrjun.ö

Hva­a vÝdd gefum vi­ of lÝtinn gaum?
äSpurningin äHva­ skiptir ■ig allra mestu mßli Ý lÝfinu?ô ľ vÝddin sem var­ar tilgang ■inn, skiptir raunar h÷fu­mßli. H˙n var­ar hva­a augum ■˙ lÝtur framtÝ­ina og hva­ gerir lÝf ■itt ■ess vir­i a­ lifa ■vÝ. Spur­u ■ig ■essarar spurningar reglulega, burtsÚ­ frß heilsuhjˇlinu, og veltu fyrir ■Úr hva­ ■˙ gŠtir gert vi­ svarinu. Ůa­ mun gera ■ig hamingjusamari og heilbrig­ari!ö, segir Machteld a­ lokum.

Texti: Anneleen Vermeire

Vi­tali­ birtist fyrst Ý ßrsriti VIRK 2019á- sjß fleira ßhugavert ˙r ßrsritinu hÚr.


SvŠ­i

  • Gu­r˙nart˙n 1 | 105 ReykjavÝk
  • sÝmi 535 5700
  • Kt. 440608-0510
  • virk@virk.is

OpnunartÝmi skrifstofu: 9:00 - 16:00 (15:00 ß f÷stud÷gum)